Thai Ba Van
HOME
|
|
Vẽ Để Mà Không Vẽ
Nói theo nghĩa nào đó, Hà Nội lên đến 2 triệu người. Mà nói theo
nghĩa nào đó, Hà Nội bao giờ cũng chỉ có dăm ba người, chia nhau
trong từng t́nh yêu và thế kỷ.
Làm sao nói được giản đơn rằng đứng trong số 2 triệu người kia,
hay đứng trong số dăm ba người này, là hơn hay là thiệt, là rủi
hay là may, là sướng hay khổ.
Bùi Xuân Phái ở đâu? Điều đó không quan trọng mấy. Quan trọng và
công bằng hơn, an tâm hơn là không ai tự chọn được cho ḿnh thân
phận cả. Chỉ biết con cá nhỏ mấy cũng thích tụ về bơi lội giữa
những ḍng sông lớn, không con nào ưa nước đọng, ao tù.
Hà Nội là một ḍng sông lớn và Bùi Xuân Phái là một ư thức trẻ
trung.
Nghệ thuật và danh nhân phải có cái hạnh phúc được đầu thai, rồi
nuôi cấy và dập vùi, ở những trung tâm và thời đại to tát. Anh
Phái bé bỏng thôi. Nhưng là một bé bỏng riêng biệt, không thể
nào thay thế. Cuộc rong chơi can đảm, lầm ĺ của người đó bằng
cây bút vẽ và bằng bảng màu của ḿnh là đẹp và có ư nghĩa cho Hà
Nội. Cho chúng ta măi măi. Làm chứng cứ lịch sử cho một nền hội
họa đi nữa,sao bằng làm chứng cứ nhân văn cho một ư thức nghệ
thuật.
Ở đám tang Bùi Xuân Phái, tôi rất để ư một ṿng hoa lớn, chưa
từng thấy ở những cuộc chia tay long trọng khác. Ṿng hoa ấy kư
tên: "Những người yêu nghệ thuật". Anh Phái thật là sang, Hà Nội
thật là sang.
Anh Phái mắc bệnh vẽ. Ngồi đâu vẽ đấy, bạ ǵ vẽ nấy. Nh́n theo
mà vẽ, thuộc ḷng mà vẽ. Vẽ thực, vẽ bịa, vẽ cho đến chết. Mảnh
giấy cuối cùng không để lại của anh (anh đă ṿ xé đi) là h́nh vẽ
mấy người bệnh nằm chung pḥng ở nhà thương. Sự vẽ của anh chỉ
có thể gọi bằng câu nói của chính anh, với tôi một lần, là "Vẽ
để mà không vẽ" là đúng hơn cả.
Thế mà Hà Nội - Phố của anh đôi khi lớn, nặng, lâu bền, vượt ra
ngoài cuộc đời tác giả. Chúng là giọt máu của cả nền văn hiến
Thăng Long mà trong đó anh là một sắc mặt th́ đúng hơn. Từ khi
có Bùi Xuân Phái, tôi chưa thấy ai vẽ Hà Nội mà không vương vào
anh. Con tính hội họa của anh đă đến một mẫu số chung nhỏ nhất
rồi.
Làm sao ta biết được một con người, nói chi là nghệ sĩ. Trong
nhiều năm được làm bạn với anh, cái may mắn của riêng tôi là đă
biết quư mến và chăm chú vào những bâng quơ ngắn ngủi, vào những
chi tiết rất nhỏ trong một ngày thường của anh. Tôi tiếc ǵ
những định nghĩa lớn lao mà thật ra t́m đâu cũng thấy. Tôi phải
biết ơn anh, những người như anh đă thức tỉnh ở tôi một thức
tỉnh dai dẳng, nhẹ nhàng khó tả về nghệ thuật, như cái thế giới
buồn buồn đậm đặc trong từng nét vẽ của anh.
Bùi Xuân Phái đă vẽ những bức tranh ngon lành, đẹp đẽ tưởng như
trực giác hội họa là nằm ngay trong trí tuệ phát minh. Cái bản
năng sinh sản cụ thể ở anh đă nằm ngay trong trí tưởng tượng hồn
nhiên, một cuộc hôn nhân chỉ có ở những tài năng lớn.
Bức sơn dầu cuối cùng của anh vẽ một ngày tháng 4 năm 1998 đang
treo ở bàn thờ anh, là Ngơ Huyện. Ta thấy ngay căn nhà lặng lẽ
là nóc Nhà thờ Hà Nội. Hai bức tranh cuối cùng anh cho tôi, giữa
tháng 6 năm 1998, là hai cái khoả thân bé bỏng trong ḷng bàn
tay, một vẽ trên vỏ thuốc lá Gauloises của Pháp và một trên vỏ
Gallant của Ấn Độ.
Nh́n vào đời người, h́nh như có những năm tháng là bó buộc quá
cho sự vẽ của Bùi Xuân Phái. Nhưng nh́n vào tác phẩm, Phái là
hoàn toàn tự do trong cử chỉ sáng tạo. Anh đă vẽ nhiều bức tranh
ngay trước mắt tôi, lơ đăng, hồn nhiên như đứa trẻ nghịch cát.
Những khi đó, tôi cứ nghĩ tác phẩm kia nó tự xuất phát trong anh
chứ không có can thiệp của một sự đẻ ra nào bởi anh cả. Nghĩ về
một tác phẩm ra đời, cũng như đứa con, tôi c̣n thấy sự có thể ở
lại là nằm trong một trái ngược. Là niềm vui hay nỗi khổ. Nó bay
đi như tự do hay nó đọng lại như định mệnh cũng là.
Người nghệ sĩ nào cũng chỉ như chiếc sợi phiêu bồng, cố luồn cho
lọt vào tấm vải nghệ thuật chung đă chật cứng dọc ngang. Cái nhu
cầu phải vào được giữa hài hoà và trật tự chung đó lại chưa dẫn
ai thẳng tới kết quả bao giờ. Bởi các ngơ lối đều như ma chơi,
khi ẩn, khi hiện, khi chặn đứng mọi nẻo ra vào. Thế cho nên,
người có nhân cách tử tế và chân thành (như con nít) và giờ cũng
có cái mặc cảm lầm đường hay tha hoá.
 Mảnh nhật kư của Bùi Xuân Phái có ghi một câu của nhà điêu khắc
hiện đại, Brancusi, bằng tiếng Pháp: "Quand nous ne sommes plus
enfrants, nous sommes dèjà morts" (Khi chúng ta không c̣n là trẻ
con nữa, th́ chúng ta đă chết rồi). Lại ở một mảnh khác có h́nh,
anh vẽ chân dung họa sĩ Cézanne và ghi một câu của ông này, cũng
bằng tiếng Pháp: "Le monde ne me comprend pas. Et moi, Je ne
comprends pas le móne. C'est pourquoi je me suis retiré" (Đời
không hiểu ta và ta không hiểu đời. Vậy cho nên, ta xin thu ḿnh
lại).
Từng thế kỷ có định mệnh của nó. Tôi nghiệm một điều, nhiều lần
thấy trong lịch sử nghệ thuật, là cứ vào cuối thế kỷ, lại xảy ra
những cuộc chia tay lớn. Đừng hiểu là buồn, cũng đừng hiểu là
vui.
Với nhiều cuộc ra đi khác trong vài năm nay, tôi có cái linh cảm
đang đứng trước sự kết thúc của một ṿng quay tất yếu.
Thái Bá Vân
|
