Art Gallery 31 Cua Dong_Hanoi                          Cha tôi có một tuổi thơ kéo dài cả đời
 

  

Bùi Xuân Phái

(1.9.1920/24.6.1988)

Bui Xuan Phai – Cheo Collection
“To keep the soul pure and youthful, that is the best way to get close to art” writes Phai in the opening pages of the book.
This volume is dedicated to Phai’s Cheo paintings. Cheo is a popular opera form in the villages of the Red River Delta in North Vietnam.
 

Bui Xuan Phai - Reflections on Arts
The work of Bui Xuan Phai is considered a Vietnamese soul. This new book commemorates the 15th anniversary of the famous artist's death in 1988.
 

Bui Xuan Phai - The life and works
Recognized as the definitive work on Phai and his impressive lifelong body of work, it is published to mark the 10th anniversary of the master painter's death.

Bui Xuan Phai, In the Collection
This is the first book published about Vietnam’s icon painter Bui Xuan Phai.

Bui Xuan Phai – Under the Light of an Oil Lamp
A beautiful small package that includes not only a fascinating collection of paintings, but also, writings by Phai, some handwritten, along with many photographs of the artist, his family and friends spanning three decade.
 

 

 

 

 


Trong kư ức của Bùi Thanh Phương, con trai duy nhất c̣n lại của ông, th́ danh hoạ Bùi Xuân Phái"có một tuổi thơ kéo dài cả đời". Không chỉ các con ông, mà rất nhiều người được sống gần Bùi Xuân Phái, đă bị ảnh hưởng ông tới mức họ nh́n bằng cái nh́n của Bùi Xuân Phái, căn đo cái đẹp bằng thước đo của ông, họ trông ông để sống, ứng xử và giữ ḿnh. Giữ trong lành cho tâm hồn, giữ tự trọng cho nghệ thuật ḿnh theo đuổi, và giữ để giữa những thống khổ không nguội tắt đi ngọn lửa đam mê của niềm ham sống.

Hoạ sỹ có một người vợ rất đỗi tảo tần, hiền hậu. Bà mang cái tên b́nh dị: Nguyễn Thị Sính, không đẹp nhưng gương mặt bà toả nét đôn hậu mộc mạc khiến người ta ấm ḷng, cái nét khoẻ khoắn sống động, hiện lên chung thuỷ trong hàng trăm bức tranh của Bùi Xuân Phái. Bà Phái là người ông vẽ nhiều nhất, ông vẽ bà từ khi c̣n là một thiếu nữ, theo thời gian đến khi người bạn đời của ông đă là một bà lăo - số chân dung ông vẽ bà c̣n nhiều hơn số ảnh bà chụp. Ngay cả trong những bức kư hoạ bất chợt của hoạ sỹ, mọi gương mặt phụ nữ đều thấp thoáng mang h́nh ảnh bà - như một ám ảnh trong tâm hồn về người đàn bà của đời ông, để mỗi khi đưa bút, gương mặt thương yêu và hiền hậu ấy lại hiện về.

Cuộc sống bấp bênh, toàn bộ gánh nặng kinh tế dồn lên vai người vợ tảo tần. Mấy chục năm làm bạn, bà chẳng dám nghĩ rồi ông sẽ nổi tiếng, bà cũng không hiểu tranh của ông - Với bà, tận tuỵ v́ chồng là một bổn phận. Tới năm 1956, Hoạ sỹ được mời về trường Mỹ Thuật làm giảng viên. Ông mở cho học tṛ của ḿnh cái nh́n không bị khuôn cứng, kinh viện và một tư duy hiện đại về hội hoạ. Ông cũng truyền cho họ niềm đam mê, cách làmviệc nghiêm túc, trách nhiệm với nghề, và niềm tin vào cá tính sáng tạo của chính ḿnh.Thời gian ấy không kéo dài, "vướng" Nhân Văn Giai Phẩm, cuối 1957 Bùi Xuân Phái được khuyên nên nghỉ dạy. Ông lặng lẽ chấp hành khi vẫn c̣n đang tha thiết với nghề. Ông được cử về Nam Định lao động 3 cùng, vào xưởng mộc, hoạ sỹ học cưa, bào, xẻ, đục…nhưng đụng đâu lóng ngóng đấy, ông đóng chiếc ghế nhỏ cũng bị cập kênh. Sau 6 tháng học tập lao động, ông về lại Hà Nội và tạm ngừng việc sáng tác. Bạn bè ngại ngùng xa lánh, ngay cả họ hàng cũng tránh gia đ́nh ông, ông càng buồn hơn. Người bạn đời hiểu rằng tinh thần ông bị tổn thương nặng nề, ông sống e dè và thu ḿnh, luôn có mặc cảm bị theo dơi. Bà nuốt những nỗi buồn và xót xa vào trong ḷng, gắng vui để ông thấy rằng bà b́nh tĩnh. Cứ lặng lẽ - bà thu xếp cuộc sống cho ông, chu đáo tới từng ly cà phê sáng, từng chén rượu nhỏ lúc nào cũng có sẵn trong nhà… Bùi Thanh Phương nhớ lại " Tranh của ông trong thời gian này chỉ thấy nỗi cô đơn, và buồn đậm đặc. Bố tôi vẽ nhiều chân dung tự hoạ, trên từng nét vẽ đều thấy niềm bi quan và tội nghiệp. Đến bây giờ khi xem lại tranh giai đoạn này, những ám ảnh nặng nề khiến tôi không chịu nổi. Khi chúng tôi lớn, v́ mắc lư lịch nên mấy anh chị em đều không được vào đại học. Mẹ tôi có lúc nước mắt đầm đ́a trách bố tôi, ông chỉ lặng người đi, thảng thốt, mà không nói được ǵ". Không ngày nào hoạ sỹ không vẽ, bởi vẽ là giăi bày, là độc thoại với nỗi đơn độc, t́nh yêu, những b́nh yên hay bấn loạn trong tâm hồn ḿnh. Với ông, vẽ là sống. ( Sau này gia đ́nh có giữ được khoảng 500 tranh sơn dầu và bột màu của Bùi Xuân Phái, số tranh của ông đang lưu lạc trên thế giới c̣n hơn thế rất nhiều). Khi rảnh, Bùi Xuân Phái có niềm vui được chơi cùng đám bạn của những đứa con ḿnh. Lũ trẻ đến nhà, thích tranh ǵ là ông tặng. Sau này những người ấy, khi gặp khó khăn, họăc khi lấy vợ - những bức tranh của ông Phái đă đổi cho họ một đám cưới, một căn bếp, hoặc trợ giúp vật chất để họ qua cơn hoạn nạn... Có lẽ đấy cũng là Phúc của ông để lại cho mọi người.

Mùa đông năm 1964, ngôi nhà 87 Thuốc Bắc làm thêm căn gác xép. Căn gác gỗ lấy chiều cao của nhà thơ Quang Dũng làm chuẩn ( nhà thơ "Tây Tiến" là người cao nhất trong số bạn bè của ông Phái). Đây trở thành xưởng hoạ của ông, có nơi chốn riêng, ông bám ĺ để vẽ, từ 8m2 gác xép ấy, không biết bao nhiêu bức hoạ danh tiếng đă ra đời. Ngay cả lúc c̣i báo động rú ầm ầm ngột ngạt thành phố, Bùi Xuân Phái vẫn vẽ dưới ánh đèn dầu về một Hà Nội cổ kính, khi Hà Nội của ông đang mang đầy thương tích chiến tranh. Ông vẽ phố trên giấy báo, gỗ, bao thuốc, vỏ hộp diêm, vải bao tải, trên những tấm toan căng nuột nà…Phố Hàng Bè, Hàng Buồm, Hàng Bạc, Nguyễn hữu Huân, ngơ Gia Ngư, Ngơ gạch.. đă đi vào hàng trăm bức hoạ của Bùi Xuân Phái, mỗi bức cảm động như chân dung thân phận một con người, mỗi bức phố dường như một lần thay lời nói về t́nh yêu của ông dành cho Hà Nội. Phố cổ qua lăng kính tâm hồn ông buồn và đạm bạc. Phố của Bùi Xuân Phái luôn lặng lẽ. Dù là phố về đêm hay ban ngày, phố có người, có quán hay đôi khi chỉ là những nét run rẩy th́ vẫn im ĺm như không người. Một ông đồ già che ô, người phụ nữ dáng tất tả đi qua khung của nh́n xiên, dăm người trong quán trà quạnh vắng bên vỉa hè.. đó là những "nét động" khe khẽ không đủ thức phố khoỉ giấc mơ êm đềm….Nhưng ngay cả khi ông vẽ phố cổ, cũng bị nh́n nhận là công việc vô bổ. Triển lăm Hà Nội hàng năm, tranh phố của ông tham dự đều bị loại. Ông vẫn biết tranh ông sẽ bị loại, nhưng v́ ông là Hội viên ăn lương nên bắt buộc phải có tranh, mà tự tay ông cầm tranh về th́ thấy khổ tâm và tủi, nên con trai ông thường thay bố làm công việc "cực chẳng đă" này. Mặc dù vậy, ông vẫn điềm tĩnh vẽ, độc lập, kiên định với quan niệm nghệ thuật của ḿnh. Bùi Thanh Phương nói "Tôi thương ông v́ ông luôn là người cô độc trong tinh thần, ông không chia sẻ được tư tưởng với ai. Chắc chắn bố tôi ư thức được về tài năng của ḿnh, nên không bao giờ ông đố kỵ với bất cứ hoạ sỹ nào, ông cứ lặng lẽ can đảm trên con đường độc đạo của ḿnh".

Cuộc sống của gia đ́nh hoạ sỹ bắt đầu bớt vất vả từ những năm 1980, khi tranh của Bùi Xuân Phái được giới chơi tranh tầm mua. 1984 là năm đánh dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông: ngày 22.12 mở triển lăm tác phẩm hội hoạ của Bùi Xuân Phái - đây cũng là triển lăm cá nhân đầu tiên của mỹ thuật nước nhà sau khi thống nhất. Chuẩn bị cho triển lăm, cả nhà nhộn nhịp căng toan, lồng khung…hoạ sỹ th́ háo hức hơn bao giờ hết, có lẽ chưa bao giờ ông vui như thế. 108 bức của triển lăm, ông vẽ chỉ trong 6 tháng, mà hầu hết là những tác phẩm tuyệt vời.

Cả đời, hoạ sỹ có ao ước lớn nhất là được đi Pháp, đến thăm bảo tàng Louvre và tận mắt ngắm những bức tranh của Picasso - bậc thầy hội hoạ mà ông ngưỡng mộ. Lúc Hội Mỹ Thuật thông báo ông được chính phủ Pháp mời qua thăm th́ Bùi Xuân Phái đă không thể đi được - ông bị ung thư phổi đă sang giai đoạn di căn! Những ngày c̣n lại của cuộc đời, Bùi Xuân Phái hối hả vẽ. Ông sai con trai hạ hàng loạt tranh xuống sửa sang, vẽ thêm, một số bức bị ông xoá sạch. Ông vẽ lại tất cả những ǵ chợt hiện ra trong kư ức ḿnh: phố, hoa, những đứa con ở xa, và người vợ hiền tần tảo…Mùa hạ, trước khi vào bệnh viện, ông c̣n cố vẽ phố Nhà Thờ, phố Nhà Hoả - 2 con phố nhỏ gần nhà ngập trong nắng, rất đẹp và sáng sủa. Bệnh dập ông chỉ trong hai tháng. Ông than mệt nhiều, trước khi đi 10 ngày ông bị mất tiếng, nói không được, muốn diễn đạt ǵ phải viết ra giấy. Con trai ông nhận thấy: " gia đ́nh cố dấu ông về bệnh tật, nhưng tôi có cảm giác là cha tôi lại cố đóng vai vui vẻ, như thể ông không biết ǵ, để mẹ và chúng tôi không đau ḷng thêm. Ông đă đón đợi cái chết một cách b́nh thản nhất".

Trên giường bệnh, ông vẽ bức tự hoạ cuối cùng: gương mặt gày hốc hác, chỉ có đôi mắt ngùn ngụt sáng - "trong lúc ốm đau thời gian đi cực kỳ là chậm. Nhất là đêm gần về sáng" - đó là những ḍng nhật kư ghi bằng nét bút máy run run dưới góc bức tranh, người khổng lồ của hội hoạ Việt Nam đă bị số phận truy kích. Ngày 24.6.1988, trái tim họa sỹ Bùi Xuân Phái đập những nhịp cuối cùng….

Cuộc đời Bùi Xuân Phái là một bức chân dung lớn về nhân cách người nghệ sĩ: ông thương yêu, tha thứ và làm việc... Sáu mươi tám mùa thu, ông đă đi trọn một ṿng hào quang rực rỡ để trở thành một trong những danh họa bậc nhất của Việt Nam thế kỷ XX. Những người Việt Nam dù có lưu lạc ở phương trời nào, nếu may mắn được "GẶP" ông, sẽ thấy ḷng ḿnh ấm áp và được an ủi. Bởi qua tranh của Bùi Xuân Phái, họ đă thấy mùa xuân vĩnh cửu của nghệ thuật đích thực - thứ nghệ thuật dung dị và luôn cảm động, v́ đă vinh danh con người và vẻ đẹp của đời sống này! C̣n Hà Nội, với t́nh yêu và ḷng biết ơn, đă ghi tên ông vào 1000 năm thiêng liêng của ḿnh - Phố Phái!


Nguyễn Quỳnh Hương (bài đă in trên Phụ Nữ TP HCM)