Art Gallery 31 Cua Dong_Hanoi                          

Nguyễn Tuân & Bùi Xuân Phái - Hai con người của Hà Nội

  

Bùi Xuân Phái

(1.9.1920/24.6.1988)

Bui Xuan Phai – Cheo Collection
“To keep the soul pure and youthful, that is the best way to get close to art” writes Phai in the opening pages of the book.
This volume is dedicated to Phai’s Cheo paintings. Cheo is a popular opera form in the villages of the Red River Delta in North Vietnam.
 

Bui Xuan Phai - Reflections on Arts
The work of Bui Xuan Phai is considered a Vietnamese soul. This new book commemorates the 15th anniversary of the famous artist's death in 1988.
 

Bui Xuan Phai - The life and works
Recognized as the definitive work on Phai and his impressive lifelong body of work, it is published to mark the 10th anniversary of the master painter's death.

Bui Xuan Phai, In the Collection
This is the first book published about Vietnam’s icon painter Bui Xuan Phai.

Bui Xuan Phai – Under the Light of an Oil Lamp
A beautiful small package that includes not only a fascinating collection of paintings, but also, writings by Phai, some handwritten, along with many photographs of the artist, his family and friends spanning three decade.
 

 

 

 

 


Trong Viết dưới ánh đèn dầu, cuốn sách tập hợp những ḍng ghi chép của Bùi Xuân Phái lúc sinh thời mới được NXB Mỹ thuật xuất bản năm ngoái nhân kỷ niệm tṛn 80 năm ngày sinh của ông, họa sĩ của phổ cổ Hà Nội viết: "Không thể có họa sĩ lớn nếu xung quanh anh ta không hiểu "lớn" là thế nào cả. Và người nghệ sĩ nếu không hiểu được tài năng lớn th́ chứng tỏ anh ta chỉ là một tài năng nhỏ mà thôi". Một trong những người hiểu được tranh Phái nhất là Nguyễn Tuân. Mặc dầu hơn kém nhau đến 10 tuổi, họ thực sự là một đôi bạn "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu".

Giới "đầu to mắt cận" những năm 80 lưu truyền rằng chính nhà "phù thủy" chữ nghĩa Nguyễn Tuân mượn tên cổ của Hội An là Phai Phô biến tướng thành Phái Phố rồi dần thành từ cửa miệng ngày nay của giới nghệ thuật: Phố Phái. Từ đó đă trở thành một khái niệm để chỉ những bức tranh vẽ phố cổ Hà Nội đầy tính biểu cảm của Bùi Xuân Phái.

ở cuốn Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi của Nguyễn Tuân (NXB Hà Nội - 1983), sau 15 bài tùy bút có giọng văn đanh thép xen lẫn giễu cợt giàu tính chiến đấu với "bầy hổ Mỹ" là bài Phố Phái với giọng văn đằm thắm, dịu dàng. Xin hăy nhấm nháp những con chữ tung tẩy đang chuyển tải tư duy của một nhà văn có tiếng là độc đáo: "Vâng, họa sĩ Bùi Xuân Phái đúng là một người Hà Nội ngàn năm văn hiến" của chúng ta. Và, mặc dầu không ở Hội âm nhạc (không ở Hội Sân khấu, không ở Hội Nhà văn). Bùi Xuân Phái có cái giọng đầy âm sắc của Hà Nội. Màu sắc khối h́nh, trong cái tương phản và hài ḥa của cấu trúc bức tranh, nhiều khi cứ lẳng lặng "nói lên" át cả giọng nhạc, giọng thơ, có phải thế không khi nói chung về hội họa? Riêng Bùi Xuân Phái, chưa mấy ai nghe anh tuyên ngôn này, tuyên ngôn nọ về trường phái ǵ ǵ, mà chỉ thấy anh vẽ và vẽ. Anh vẽ như con người ta phải hít thở, như người ta phải uống nước đun sôi, nước nguội men nồng. Tôi quen Bùi Xuân Phái từ hồi c̣n làm báo, các thứ báo. Cách mạng tháng Tám thành công giành chính quyền tờ Văn hóa ra khổ to bằng cả cái chiếu đông người nằm có tranh Bùi Xuân Phái. Hà Nội bị chiếm đóng lại, Phái vẽ phố - phố Hàng Thiếc, ḷng phố nghênh ngang một cam-nhông nhà binh Pháp đi bắt lính, bạt che kín bưng. Tranh đề 1952 Hà Nội, tên kư của họa sĩ c̣n dài ḍng cả tên cả họ cả chữ đệm (nay họa sĩ đă giản dị hóa chữ kư thu gọn nét, ư chừng là muốn dành chỗ cho khối và nét vẽ và chỉ kư gọn thon lỏn Phái).

Phái ta ít vẽ phố mới có những "mái buồn nghe sấu rụng"(thơ Chính Hữu). Cũng như mọi người vẽ phong cảnh, ngoài chuyện vẽ phố, Phái cũng vẽ bờ cát sông, băi cát biển, đường làng đường rừng. Vẽ chân dung, vẽ hoa Tết, vẽ con Ngựa nếu âm lịch là năm Ngọ và con Dê năm Mùi v.v... Vẽ chèo, cô nữ phường chèo, những bộ áo dài màu tươi dân tộc của chèo, và cả cái hậu trường y phục chèo, nhưng ngắm cho cùng, th́ cả cái gian áo hậu trường chèo ấy cũng chỉ là ngóc ngách để ra tṛ, những con hẻm những lối ngơ. Ǵ th́ ǵ, Phái vẫn trở về với phố của ḿnh. Cho đến trưởng nam của họa sĩ Phái cũng vẽ phố Hà Nội. Một số tranh vẽ thấy dễ thương cho đến nỗi có nhà báo đă đùa "Chả biết bức nào là của bố, chẳng rơ tranh nào là của con". "Thế là tranh gia truyền à. Bút pháp gia pháp ấy là nghề nhà à!".

Nguyễn Tuân mất năm 1987, Bùi Xuân Phái mất năm 1988, hai người hơn kém nhau 10 tuổi và cùng sống trong thời kỳ cần có bản lĩnh để người sáng tác giữ chính kiến, giữ cá tính sáng tạo riêng. Nhà văn họ Nguyễn mệnh vững, vía mạnh, giai đoạn sáng tác sau Cách mạng tháng Tám cái nh́n văn chương của ông tỉnh táo đi sâu vào thực tế đời sống nóng hổi tính thời sự, cho nên trước những cơn gió thị phi ông vẫn là núi đá sừng sững. Họa sĩ họ Bùi sống lặng lẽ, thu ḿnh lại trước phần đông những người không hiểu ông. Sự "can đảm, lầm lỳ" (từ dùng của Thái Bá Vân) ở Bùi Xuân Phái bộc lộ trong những tranh nhật kư ông tự trấn an bản thân: "Có những họa sĩ chỉ bất chấp dư luận mà có được một sự nghiệp đẹp đẽ. Ví dụ Van Gogh". Hoặc: "Không thể trộ nổi thời đại đâu! Không phải là những "ông" đi đặt tranh, những "ông" duyệt tranh, những "ông" trả tiền đều là những người am hiểu nghệ thuật! Có thể có một số người nào đó am hiểu nghệ thuật và đó là cái may mắn cho người nghệ sĩ thực sự" (trích Viết dưới ánh đèn dầu).

Vâng, ngạn ngữ phương Tây có câu "Có nhân cách mới hiểu được nhân cách", sự tương ứng nhân cách và sự am tường nghệ thuật của Nguyễn Tuân là "cái may mắn" cho Bùi Xuân Phái. Nguyễn Tuân nh́n những bức tranh Phố Phái như một hiện thực lịch sử Hà Nội: "Tranh Bùi Xuân Phái cho ta thấy mặt nhà, phố cũ và những mái những góc phố cũ. Những đầu hồi, những câu đầu, những cửa lùa, những mái chồng diêm. Nhưng theo lời một số bậc già Hà Nội kể lại cho văn sinh này, th́ thấy qua mặt tiền phố Phái, ta h́nh dung ra biết bao cái bên trong của ḷng nhà Hà Nội xưa. Cứ hiển hiện ra sân trong có giếng thơi, những tấm cửa, cái gác lửng, và lan can gác tẩu mă của những ngôi nhà ăn thông từ phố mặt nhà trước ra tới cổng hậu ở phố nhà sau. Chao ôi, phố cũ Hà Nội nó là như vậy. (Các-Bốt-tan bưu thiệp kiểu Dieu le Fils thời Toàn quyền Thống sứ đă chụp lại nhưng nó cũng không phải là như vậy!)...". Ông nhận xét: "Tranh Bùi Xuân Phái nhất là phố cũ Hà Nội có một giai đoạn dùng những màu ấm nóng, nâu đặc, nâu nhạt. Màu gạch tường kinh niên, màu ngói già, trăm năm mưa nắng. Gần đây tranh Bùi Xuân Phái, màu nhẹ nhơm. Nó chắc nịch cái màu đá, xanh xanh cái màu cựu thạch khí, lờn lợt cái màu tân thạch khí, và thanh thoát cũng vô cùng".

Có lẽ không phải là lộng ngôn sau khi đọc văn Nguyễn Tuân, xem tranh Bùi Xuân Phái mà khẳng định rằng đôi bạn chân t́nh này có duyên nợ lớn với Hà Nội và chính Hà Nội đă tạo duyên để hai ông thành tri kỷ của mảnh đất "ngàn năm văn hiến" vậy.

Cẩm Vinh