Hồi Kư Của Bùi Thanh Phương               

  

Bùi Thanh Phương

Any comments or suggestions: artistphuong@gmail.com

Mobile 0915686856

87 Thuoc Bac-Ha Noi-Viet Nam

Copyright © Bui Thanh Phuong


 

 

 

Bài diễn văn duy nhất của Bùi Xuân Phái trước đám đông

Họa sĩ Bùi Xuân Phái có tiếng là người hiền lành, khiêm nhường, thấy ai nói to, ông cũng ngại. Người ta không thấy ông phát biểu hùng hồn, dơng dạc trước đám đông bao giờ. Đầu năm tôi lục t́m lại trong hồ sơ tư liệu và t́m thấy bài phát biểu của ông đọc trong ngày bế mạc triển lăm Bùi Xuân Phái. Đây là bài phát biểu đầu tiên và cũng là duy nhất trong cuộc đời Bùi Xuân Phái nói trước đám đông. Nội dung như sau:

Thưa các bạn!

Hôm nay tôi rất vui mừng được gặp các bạn trong một ngày đầu năm mới, một mùa Xuân mới đă tới.

Và cũng hôm nay là ngày kết thúc pḥng triển lăm của tôi và lại được Hội Nghệ sĩ tạo h́nh tổ chức 1 buổi tṛ chuyện trong giới.

Một tháng đă qua. Giấc mộng của tôi sắp hết. Tôi rất lấy làm phấn khởi thấy pḥng triển lăm đă thành công tốt đẹp.

Tôi đă nghĩ nhiều đến trách nhiệm của 1 nghệ sĩ. Sức đă bắt đầu già yếu. Bù lại đă tương đối chín chắn hơn xưa về nghề nghiệp, đă hiểu biết và nắm vững được khá nhiều kinh nghiệm trong lănh vực nghệ thuật.

Tôi nghĩ nhiều đến bạn bè nghệ thuật, những con người am hiểu tường tận nghệ thuật. Con số này tuy không nhiều, nhưng tôi cảm thấy mỗi ngày 1 nhiều hơn và chính những ư kiến của họ đă làm tôi phải suy nghĩ nhiều về con đường của ḿnh đang đi.

Tôi nghĩ chất nghề nghiệp và chất nghệ sĩ đều phải có. Nghệ thuật và cuộc sống ḥa tan vào nhau để ra tác phẩm.

Cuối cùng tôi vẫn tin rằng, sự say mê lao động nghệ thuật là điều cần thiết để phát huy được tài năng.

Thưa các bạn,

Tôi rất cám ơn các bạn đă đến đông vui hôm nay.

Tôi có mấy lời xin lỗi những sơ xuất, những thiếu sót trong thời gian triển lăm và sau hết tôi chân thành cám ơn các cấp lănh đạo Văn hóa, Hội Nghệ sĩ tạo h́nh VN và tất cả bà con bạn bè đă giúp đỡ tôi rất nhiều để tôi hoàn thành được pḥng tranh có kết quả tốt.

Xin kính chúc các bạn 1 năm mới đầy sức sống, sáng tác được nhiều tác phẩm thật hay, thật đẹp. Xin hết.

Phai

Lợi danh như bóng mây ch́m nổi, Chỉ có t́nh thương để lại đời

Ngày 22/12/1984 họa sĩ Bùi Xuân Phái được Hội Nghệ Sĩ Tạo H́nh Việt Nam bảo trợ và tổ chức cuộc triển lăm cá nhân đầu tiên và cũng là duy nhất trong cuộc đời sáng tạo nghệ thuật của ông. Trong 6 tháng chuẩn bị, Bùi Xuân Phái đă tâm sự với bạn hữu: “Sự kiện quan trọng này đă làm tôi vừa vui mừng, vừa lo sợ, nó khiến tôi mất ngủ hàng đêm...”

Ngày khai mạc triển lăm đă được xem là một ngày “cởi trói” đối với họa sĩ Bùi Xuân Phái trong giai đoạn khởi đầu của chính sách Đổi mới của Đảng và Nhà nước. Lần đầu tiên, đài truyền h́nh Việt Nam dành hẳn một chương tŕnh phát sóng giới thiệu cuộc đời và tác phẩm của ông trước công chúng cả nước. Và cũng từ đây, báo chí bắt đầu có những bài viết giới thiệu với công chúng trong nước và thế giới về người họa sĩ tài hoa Bùi Xuân Phái suốt một đời miệt mài, lặng lẽ lao động nghệ thuật v́ t́nh yêu Hà Nội. Danh tiếng của ông bắt đầu lan rộng và xa khắp các phương trời.

Hàng năm, cứ đến ngày này (22/12) họa sĩ Bùi Xuân Phái và gia đ́nh lại mời bạn bè thân hữu đến nhà mở tiệc rượu kỷ niệm sự kiện quan trọng đă ghi dấu ấn sâu đậm trong đời ông. Tiếc rằng, Bùi Xuân Phái chỉ tổ chức thêm được 3 lần, ông qua đời vào ngày 24/6/1988.

Nhân đây tôi cũng nói về những bức tranh đă được bán trong cuộc triển lăm này.

Triển lăm đă trưng bày 108 tác phẩm (sơn dầu, bột mầu và khắc gỗ). Ngay trong ngày khai mạc đă bán được 24 bức tranh. Bảo tàng Quốc gia mua 4 bức sơn dầu. Nhóm Sưu tập của Hội Mỹ thuật mua 2 bức sơn dầu: “Ban nhạc công chèo” và “Trước giờ biểu diễn”. Đáng chú ư có ngài Patrice Jorland, tùy viên văn hóa Đại sứ quán Pháp. Ông cũng là người đặc biệt ngưỡng mộ tài năng của Bùi Xuân Phái, ngay lúc khai mạc đă mua 12 tác phẩm sơn dầu. Đây là cuộc triển lăm đă bán được nhiều tranh nhất kể từ trước đó tại Hà Nội.

Người đại diện của Hội Mỹ Thuật trước giờ khai mạc đă dán tấm danh thiếp HMTVN đă mua. Sau triển lăm, 2 bức chèo này được chuyển đến cho HMTVN, nhưng tiền th́ cả Bùi Xuân Phái cùng gia đ́nh chưa bao giờ nhận được một đồng nào từ vụ này. Ngày đó tôi cũng có đem thắc mắc hỏi người phụ trách ở Hội, vị này giải thích rằng do gặp sự kiện Nhà nước đổi tiền, nên cỗ xe của quĩ sưu tập tranh của Hội đang chạy bỗng phải dừng lại v́ không c̣n có tiền nữa. Thời gian trôi qua đă quá lâu...Gần đây tôi được biết HMTVN đă nhượng lại cho BTMTVN 2 bức Chèo này, theo một nhân viên của Hội cho biết, họ đă dùng số tiền đó để giúp đỡ anh em Hội viên đang gặp khó khăn.

Năm đó bảo tàng mỹ thuật có mua 4 bức của Bùi Xuân Phái trong cuộc triển lăm này. Ngày đó, cơ chế mua của Bảo tàng là tính theo ba rem, không phân biệt tác giả, trả đồng loạt như nhau. Trung b́nh, mỗi bức bảo tàng mua là 20 ngàn đồng. Thủa ấy, mỗi khi họa sĩ được bảo tàng chọn mua thường xem đó như một ân huệ và vinh dự. Cho dù là mua bán theo ba rem và giá rất bèo, nhưng các họa sĩ cũng khó bán được cho ai khác, nên mỗi khi được Bảo tàng mua, các họa sĩ cũng hồ hởi lắm.

Bức phố Hàng Tre được Bảo tàng chọn mua. Tranh th́ Bảo tàng đă cho người vác về từ lâu, nhưng tiền th́ không chịu thanh toán ngay cho họa sĩ, Một thời gian sau, khi có tin đồn Nhà nước sắp đổi tiền th́ bảo tàng mới cho nhân viên đến hối thúc người nhà họa sĩ đến nhận tiền. Ḿnh vẫn nhớ rơ, lần đó nhận 20 ngàn đồng cho bức tranh này. Ngày hôm sau Nhà nước tiến hành đổi tiền 10 ăn 1, nghĩa là chỉ c̣n lại 2 ngàn đồng. Đó là tiền thân của tờ 2 ngàn ngày nay, bây giờ cầm 2 ngàn đồng, bạn sẽ chỉ uống được một chén nước chè bên một góc hè phố Hà Nội.

Hồi đó mấy chuyện này cũng đă được đàm luận. Tôi hiểu Bùi Xuân Phái  luôn là người ngại rắc rối, mặt khác ông cũng không bao giờ muốn bàn đến chuyện mua bán tác phẩm. Ông thường gọi những chuyện đó là “lư tài”. Khi đó, có một nhà thơ bạn ông đă đọc một bài thơ như muốn an ủi ông, trong bài thơ có câu: “Lợi danh như bóng mây ch́m nổi, Chỉ có t́nh thương để lại đời”.

“Hữu duyên thiên lư năng tương ngộ”

Hôm khai mạc triển lăm hội họa Bùi Xuân Phái nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của họa sĩ (1.9.2010) ḿnh đă có vài lời phát biểu trước quan khách. Đây là lần đầu tiên ḿnh nói trước đám đông. Điều này làm ḿnh rất ngại và không thích chút nào, nhưng trước đó, khi bàn thảo về phương thức tổ chức triển lăm tranh Bùi Xuân Phái với ban giám đốc Viện Goethe, th́ việc hậu duệ của danh họa họ Bùi phát biểu trong lễ khai mạc là một yêu cầu. Thế nên, ḿnh đă không có sự lựa chọn nào khác. Có ư kiến cho rằng, ḿnh đă khá ngượng nghịu và bối rối trong lúc phát biểu (nói vo) khác hẳn với phong cách nói chuyện đầy tự tin trên bên bàn nhậu.

Kính thưa quí vị, thưa các bạn!

Trước hết cho tôi thay mặt gia đ́nh gửi đến quí vị và các bạn lời cám ơn đă đến dự lễ khai mạc triển lăm tranh Bùi Xuân Phái. Cho tôi cảm ơn Ban giám đốc Viện Goethe, cảm ơn Hội Mỹ thuật, cảm ơn hai nhà sưu tập Bùi Quốc Chí và Trần Hậu Tuấn, những người đă góp phần cùng chúng tôi làm nên cuộc triển lăm ngày hôm nay.

Tôi muốn bổ xung thêm cái duyên với nước Đức mà bà giám đốc vừa nói nhưng c̣n thiếu. Đó là bốn cái duyên của Bùi Xuân Phái với nước Đức:

Cái duyên thứ nhất: đó là tấm huy chương vàng quốc tế đầu tiên mà Bùi Xuân Phái nhận được trong cuộc đời của ông. Đấy là Giải thưởng quốc tế dành cho hạng mục đồ họa, do nước Đức trao tặng cho ông. Năm đó có một hội chợ sách quốc tế diễn ra tại Đức và Bùi Xuân Phái đă tham dự những phụ bản minh họa cho cuốn sách Hề Chèo, và ông nhân được Huy chương vàng cho những tác phẩm này.

Cái duyên thứ 2: Vài tháng sau khi Bùi Xuân Phái nhận giải thưởng nước Đức trao tặng th́ cùng năm đó, Bùi Xuân Phái đến tuổi nghỉ hưu. Theo tiêu chuẩn của một họa sĩ trước khi về nghỉ hưu vào thời đó là được một chuyến đi thăm nước Đức 2 tuần. Nước Đức là nước đầu tiên và cũng là duy nhất trong toàn bộ cuộc đời Bùi Xuân Phái có được một chuyến xuất ngoại.

Cái duyên thứ 3: Đó chính là những ống sơn trắng do Đức sản xuất. Trong số các bạn nếu ai là họa sĩ th́ đều biết rằng, thời cụ Phái trên thị trường chỉ có 3 ḍng sơn chính, một là của Nga, hai là của Trung quốc, ba là của Đức. Đối với Bùi Xuân Phái th́ sơn của Nga cứng quá, sơn của Trung quốc th́ lại nhăo quá. Trong 3 ḍng sơn chủ yếu có mặt trên thị trường vào thời đó chỉ có sơn của Đức là Bùi Xuân Phái  tâm đắc hơn cả. Tôi xác nhận rằng hầu như toàn bộ tranh sơn dầu của Bùi Xuân Phái ở thập niên 70 cho đến hết cuộc đời ông đều sử dụng chất liệu sơn Đức. Có thể nói là, những ống sơn trắng của Đức đă góp một phần tạo nên phong cách hội họa của Bùi Xuân Phái

Cái duyên thứ 4 của Bùi Xuân Phái với nước Đức tôi muốn nói đến chính là cuộc triển lăm này. Tôi cũng đă nghĩ ngợi và thấy nó mang vẻ bí ẩn lạ lùng về cái duyên của Bùi Xuân Phái với người Đức. Có người đă hỏi tôi, tại sao không bày ở nơi này hay nơi kia mà lại chọn Viện Goethe? Và tôi đă chịu không trả lời được, chỉ có thể tự cảm nhận bằng một thứ linh cảm. Dường như nó đă được lập tŕnh từ trước. Và tôi đă có một niềm tin là nước Đức và Bùi Xuân Phái đă biết từ trước.

Xin cảm ơn và mời quí vị xem tranh

Bùi Xuân Phái từng có nick là SIPI

 Có lẽ bức tự họa xưa nhất của Bùi Xuân Phái, vẽ từ năm 1948 trong chiến khu kháng chiến. Bức tự họa bằng bút sắt chấm mực tàu của Bùi Xuân Phái được kư với bút hiệu là SIPI, đề ngày 12/3/48. Bên góc phải bức tranh có lời đề tặng “thân ái tặng anh Việt Hồ tấm tranh Sipi tự họa, khi Sipi xa anh, anh phải nhớ đến hắn, cầu cho hắn luôn luôn mạnh khỏe để phụng sự nàng nghệ thuật”

Người được họa sĩ Bùi Xuân Phái tặng bức tranh này là một học viên lớp hội họa thu đông trong khán chiến do Bùi Xuân Phái hướng dẫn. Giờ đây cũng đă là một ông cụ mắt mờ chân chậm đang ở tuổi 80, lăo họa sĩ Lưu Ly. Con người và thời gian đổi thay, đă 60 năm rồi, trải qua bao nhiêu những biến loạn của thời cuộc, nhưng bức họa bản gốc vẫn rơ ràng từng nét họa, gam màu, phảng phất mùi vị lịch sử và hơi thở của tác giả. Hăy nghe lời họa sĩ Lưu Ly kể về việc ông đă trân trọng, ǵn giữ bức họa này như thế nào: “ Những hôm trời mưa, gió lạnh, tôi cũng cất giữ bức tự họa này vào nơi ấm áp nhất. C̣n khi ra mưa, thà thân xác ḿnh dầm mưa chịu rét chứ nhất định phải bảo vệ cho kỳ được bức họa quí này “

Chao ôi! Người vẽ đă can trường lăng mạn, người ǵn giữ cũng kiên tŕ đam mê lắm thay! Nghệ thuật tồn tại, không chỉ nhờ tài năng của nghệ sỹ, mà c̣n bởi tấm ḷng của thiên hạ! 60 năm trôi qua, trải qua bao nhiêu thăng trầm, bao nhiêu biến thiên của lịch sử, bức họa này đă thành một báu vật của họa sỹ Lưu Ly. Bởi v́ với ông, nó là một nỗi hoài niệm lớn mà người họa sỹ bậc thầy đă dành tặng và ông đă may mắn có được trong đời!

Khi được hỏi v́ sao khi đó họa sĩ Bùi Xuân Phái lại kư bút hiệu là SIPI? Lăo họa sĩ Lưu Ly trả lời “Anh Phái bảo tôi, Sipi là gọi tắt cái tên hiệu máy bay Speed Fire của bọn Pháp. Trên trời có Speed Fire rực lửa th́ dưới đất Sipi Phái cũng cháy bỏng không kém! “

Được biết, nhiều sưu tập gia đă t́m đến gặp họa sĩ Lưu Ly, cố gắng thuyết phục người họa sĩ già nhượng lại cho họ lưu giữ bức tự họa của Bùi Xuân Phái, nhưng lần nào cũng vậy, họa sĩ Lưu Ly luôn phải lắc đầu xua tay. Gần đây, sau bao nhiêu năm trường kỳ lưu giữ, giờ đây lăo họa sỹ Lưu Ly khi nhận thấy tuổi đời ḿnh “như chuối chín cây” nên quyết định chuyển giao bức tự họa này của Bùi Xuân Phái cho một người đă có bề dầy sưu tập và hội đủ các tài danh trong bộ sưu tập tư nhân uy tín nhất Việt Nam.

Xem Bùi Xuân Phái vẽ chân dung

Họa sĩ Bùi Xuân Phái được bạn hữu và đồng nghiệp thán phục sự điêu luyện, tinh tế ở đề tài chân dung chứ không phải ở đề tài Phố cổ Hà Nội như nhiều người vẫn thường nghĩ. 

Cả ngàn bức chân dung Bùi Xuân Phái vẽ, bức nào cũng diễn đạt sâu sắc cá tính và ngoại h́nh của từng người mà không bao giờ lặp lại. Ở mỗi bức chân dung của Bùi Xuân Phái, người ta nhận thấy, bức họa được vẽ nên bởi nét bút của bậc thầy, sắc sảo, tinh tế, dường như hiểu thấu tâm hồn hoặc tâm địa sâu kín, phơi bày tính cách của từng con người, từ một bác nông dân mù chữ, một cô gái dân quân mập mạp, một bà bán rau toét mắt bên hè phố, một ông sưu tập tranh, một nhà văn... Tất cả những bức chân dung ấy, người xem không cần nh́n tựa đề bức tranh cũng đă có thể nhận ra từng nhân vật ông đă miêu tả.

Người sống cùng thời với Bùi Xuân Phái vẫn c̣n nhớ kỷ niệm về những bữa tiệc rượu có sự hiện diện của ông. Như đă thành thói quen, bao giờ người ta cũng sẽ đẩy ra trước mặt ông tấm toile trắng hoặc tờ giấy trắng với cây bút vẽ, lúc đó cũng chính là lúc vui nhất của bữa tiệc, mọi người hầu hết đều là họa sĩ, (điều này bây giờ thật là hiếm và không c̣n thấy xẩy ra nữa) xúm lại quanh ông, xem ông vẽ chân dung tại chỗ. Bùi Xuân Phái vẽ chân dung rất nhanh và làm người ta ngạc nhiên v́ rất giống và sống động. Nếu ai đó được chọn làm model (mẫu để vẽ) sẽ rất phấn khởi và vinh dự. Sau cùng, khi bức họa chân dung đă hoàn thành, thường th́ tác phẩm đó được dành tặng cho chủ nhân của bữa tiệc. Nhưng nếu bữa tiệc đó diễn ra tại nhà Bùi Xuân Phái, ông sẽ dành sự ưu tiên tặng bức họa chân dung đó cho người phụ nữ trong đám khách đến dự.

Tôi vẫn nhớ một vài người bạn gái mà tôi đă mời đến tham dự những bữa tiệc rượu tại nhà tôi vào những năm tháng ấy. Bây giờ, con cái của họ cũng đă lớn, thậm chí có người c̣n lên chức bà nội, bà ngoại. Mỗi khi tôi gặp lại ai đó trong số đó, họ thường hào hứng nhắc lại kỷ niệm đó với ḷng biết ơn về bức tranh đă được Bùi Xuân Phái vẽ tặng. Có người tự hào, khoe vẫn c̣n giữ được tác phẩm của danh họa đến ngày nay, nhưng cũng có người do hoàn cảnh ngặt nghèo quá mà không thể chống đỡ được những đợt tấn công của giới sưu tập, đă phải bán đi. Tôi cũng đă nghe nhiều những câu chuyện buộc phải chia tay với kỷ vật của họa sĩ được các bạn kể trong nước mắt và sự tiếc nuối khôn nguôi

Mua một tặng hai

Hôm nay Natasha đến chơi và nói chuyện về dự định muốn làm một cuộc triển lăm trong bộ sưu tập tranh của các họa sĩ Việt Nam mà Natasha sưu tập được từ những thập niên 80, 90 ở thế kỷ trước.

Đây là dự định thú vị và rất đáng trân trọng. Natasha mở máy ảnh ra cho ḿnh xem một số tranh của ḿnh vẽ trong giai đoạn này. Đă khá lâu, quan niệm nghệ thuật của ḿnh cũng đă được biến đổi theo từng giai đoạn của đời người. Nói chung khi xem lại số tranh ḿnh vẽ từ thủa đầu bước vào cuộc hành tŕnh trên con đường hội họa, ḿnh đă không hài ḷng, những bức này ảnh hưởng cụ Phái nặng nề quá. Nhưng nó đă thuộc sở hữu của Natasha, nếu là ḿnh c̣n giữ th́ chắc sẽ bị xóa trắng rồi. Ḿnh nói với Natasha rằng: “Nó chỉ có giá trị mang dấu vết của một thời đă qua, bây giờ Phương vẽ khác”. Ḿnh bày tỏ nỗi thất vọng và không muốn Natasha bày những bức này trong cuộc triển lăm mà cô ta đang lên chương tŕnh cho nó. Không biết cô ta có chịu nghe ư kiến của ḿnh không. Nhưng ḿnh nghĩ, khi người họa sĩ c̣n sống, họ có quyền bày tỏ chính kiến về những tác phẩm của ḿnh, và họ có thể đồng ư hay là không chuyện tham gia vào một cuộc triển lăm trước công chúng.

Natasha là vợ của cố họa sĩ Vũ Dân Tân. Hai vợ chồng Tân và Na có một gallery ở 30 Hàng Bông, được đặt tên là Salon Natasha. Có thể nói đây là Gallery tư nhân đầu tiên xuất hiện tại Hà Nội. Salon Natasha được thành lập từ năm 1990. Nhưng trước đó, từ năm 1981 chỉ có tranh của Phương được xuất hiện ở Gallery này. V́ ngày đó, tranh của Phương được Vũ Dân Tân yêu thích và cổ vũ Phương gửi tranh đến để ông giới thiệu với khách nước ngoài và bán giúp. Do đó có thể nói, Phương là họa sĩ đầu tiên đến với Salon Natasha.

Sau chuyện về cuộc triển lăm mà Natasha sẽ tổ chức, cuối cùng lại chuyển về chuyện Bùi Xuân Phái. Bất kỳ ở đâu, bất kỳ nội dung cuộc gặp gỡ như thế nào, hay bất kỳ cuộc vui nào, nếu có mặt những người sống cùng thời với Bùi Xuân Phái, đă từng gặp gỡ, quen biết ông th́ những câu chuyện xoay quanh về Bùi Xuân Phái bao giờ cũng được mọi người đem ra để nhắc kể một cách đầy hào hứng.

Natasha đă xúc động kể lại kỷ niệm của cô với Bùi Xuân Phái: Tất cả những bức tranh mà ông tặng tôi hoặc tôi đă mua từ chính ông, nay tôi vẫn c̣n giữ nguyên không thiếu một bức nào. Khi có bạn đến nhà, tôi bày bộ sưu tập tranh Phái ra và hỏi mọi người chọn ra những bức đẹp nhất. Điều thú vị là mọi người luôn chọn đúng những bức đẹp nhất mà khi xưa, mỗi lần mua tranh, tôi đă được ông ‘thêm”. Ngày đó Bùi Xuân Phái đă thương tôi nghèo, mà tôi th́ không nỡ nhận măi tranh ông tặng, nên cũng cố gắng mỗi khi đến thăm ông, tôi chọn mua một tấm tranh nhỏ. Lần nào cũng vậy, trước lúc tôi ra về, Bùi Xuân Phái bảo tôi: “ Cô đợi tôi chọn “thêm” cho cô một bức”. Bức mà ông chọn để “thêm” cho tôi, bao giờ cũng đẹp hơn, giá trị hơn bức mà tôi đă chọn mua.

Chuyện Phố Phái

Từ năm 1956, sau khi vướng vào hệ lụy với NVGP, Bùi Xuân Phái gần như bị “treo” bút. Giai đoạn này tên của ông không được phép xuất hiện trên các báo. Để mưu sinh, Bùi Xuân Phái  đă phải dùng nhiều bút danh khác nhau như: Vi Vu, Pi Ha, Ly, Pha Y  kư tên dưới các bức minh họa và tranh vui đăng trên các báo thời đó.

Từ năm 1950 đến năm 1962, trên các tác phẩm sơn dầu của ông thường được kư dài ḍng cả tên cả họ cả chữ đệm BUI XUAN PHAI

Đến năm 1980, có vẻ như ông đă t́m được chữ kư ổn định và vừa ư nhất cho ḿnh. Từ đây, không thấy ông thay đổi chữ kư nữa.

Ở đầu thập niên 60, nhà văn Nguyễn Tuân đă chơi chữ, mượn tên cổ của Hội An là Phai Phô biến tướng thành Phái Phố rồi dần thành từ cửa miệng của giới mộ điệu để gọi những bức tranh vẽ về Hà Nội của ông là Phái Phố. Danh xưng Phái Phố hay Phố Phái là nổi tiếng nhất. Nó cũng “vận” cả vào tác phẩm của ông một cách t́nh cờ v́ cái âm tiết Phái Phố th́ với một người thạo tiếng Pháp, sẽ bị hiểu là tranh Phái giả: Phai Faux (faux tiếng Pháp là giả). Và người ta c̣n nói vui rằng Phái vốn đă vẽ nhiều nhưng sau khi Phái mất, “Phai faux” cũng được vẽ nhiều hơn và các "bạn thân" của ông cũng xuất hiện nhiều hơn. Bùi Xuân Phái là họa sĩ nổi tiếng nhất Việt Nam đồng thời ông cũng là nạn nhân số 1 của tệ làm tranh giả. Người ta cũng nói rằng, nghệ thuật của Bùi Xuân Phái đă nuôi sống và làm giầu cho biết bao nhiêu người kể từ khi ông mất vào năm 1988 do ung thư phổi.

Vào thập niên 60-70, giới sành điệu nghệ thuật c̣n gọi lái tên của ông ra thành: Buồn Xuân Phố. Bởi phố trong tranh ông thường heo hắt, u hoài, một thành phố cổ như không có người ở. Có nhiều bức tranh phố của ông được miêu tả với vẻ tịch mịch, cô liêu và thê lương quá. Phải đến khi về cuối cuộc đời, ở thập niên 80, tranh phố của ông mới nhẹ nhơm hơn, bắt đầu thấy xuất hiện những gam mầu ấm của nắng, của tà áo đỏ qua đường... Người ta cho rằng, sự thành công vang dội từ cuộc triển lăm cá nhân đầu tiên của ông vào năm 1984 đă có tác động lớn vào sự hưng phấn trong sáng tác của ông: tâm lư mặc cảm của người dính “faute” hoàn toàn được cởi trói và gỡ bỏ. Lần đầu tiên, vào năm đó, Đài truyền h́nh trung ương đă dành thời lượng lớn, giới thiệu cuộc đời và tác phẩm của ông với công chúng cả nước.

Bên cạnh những biến chuyển trên c̣n có sự t́nh cờ như duyên phận đă gắn bó sự nghiệp của Bùi Xuân Phái vào với từ và địa danh Phái Phố. Năm 1981, ông được cử đi vẽ thực tế vùng đất Quảng Nam- Đà Nẵng. Khi đặt chân tới Hội An, ông đă ngỡ ngàng trước vẻ đẹp lôi cuốn của những khu phố cổ Hội An. Nó khác hẳn với những khu phố cổ ở Hà Nội mà ông vẽ trước đó. Do khí hậu nơi đây không có mùa đông nên bầu trời lúc nào cũng xanh ngát và nắng trải dài trên khắp đường phố. Điều này đă có tác động và ảnh hưởng lớn đến cái nh́n và quan niệm nghệ thuật của ông với những bức họa vẽ về phố cổ mùa đông ở Hà Nội khi mà bầu trời lúc nào cũng cũng xám xịt và trĩu nặng tâm tư. Cũng từ năm này, trong tranh phố cổ của ông đă chuyển sang gam mầu tươi sáng, bớt đi vẻ cô đơn, hiu hắt. Phố của ông đă có đông người và mầu xanh lam được được dùng nhiều hơn mầu ghi xám trước đó.

Một điều linh nghiệm nữa là, sau khi họa sĩ mất, Đà Nẵng chính là thành phố đầu tiên đă chọn Bùi Xuân Phái để đặt tên cho một con đường.

Đến thập niên 80, dường như tranh phố của ông muốn nói lời giă từ “buồn ơi ta xin chào mi” với thời kỳ Nâu, thời kỳ Xám. Một ảnh hưởng nữa cũng tác động vào phong cách vẽ của ông trong thời kỳ Lam này là, những năm cuối đời (từ 80 đến 88 ) tất cả mấy người con của ông đă trưởng thành và độc lập, gánh nặng kinh tế gia đ́nh không c̣n đè nặng trên vai ông như xưa nữa. Đất nước cũng bắt đầu chuyển sang thời kỳ đổi mới. Cùng lúc, khách ngoại quốc cũng đă bắt đầu được phép đến thăm xưởng vẽ và mua nhiều tranh của ông. Những năm cuối đời, có thể nói, tác phẩm của Bùi Xuân Phái, phần nhiều đă lọt vào tay khách mua ngay từ khi bức tranh c̣n ướt sơn.

Nét độc đáo trong tranh chèo Bùi Xuân Phái

Ngoài đề tài phố, đă góp phần đưa tên tuổi của họa sĩ Bùi Xuân Phái bay xa, rất xa khỏi phạm vi quốc gia, và trở thành một danh nhân có tầm vóc quốc tế v́ chính đời sống nghệ thuật và số lượng tác phẩm khá đồ sộ của ông để lại cho đời, Bùi Xuân Phái c̣n có đề tài “búa bổ” khác nữa là đề tài Chèo. Ở mảng đề tài này ông cũng đă chiếm một vị thế tuyệt đối trong làng hội họa Việt Nam. Khi nói đến tranh vẽ về đề tài Chèo, bắt buộc người ta phải kể đến Bùi Xuân Phái trước nhất với những tác phẩm xuất sắc về mảng đề tài này. Và không ai phủ định được Chèo Phái đă đạt tới một đỉnh cao về cái đẹp trong hội họa với cái nh́n về mảng nghệ thuật sân khấu dân gian. Có thể nói, những tác phẩm xuất sắc về Chèo của Bùi Xuân Phái đă làm nản ḷng bất kỳ họa sĩ nào nếu có ư muốn cầm cọ để thể hiện mảng đề tài này. Trước và sau khi ông mất đến nay vẫn chưa thấy xuất hiện một họa sĩ nào có tác phẩm thành công ở mảng đề tài chèo.

Người ta chưa có được một thống kê chính xác là Bùi Xuân Phái đă vẽ bao nhiêu bức lớn nhỏ về đề tài Chèo, nhưng người ta biết được là bức vẽ đầu tiên của ông về đề tài này được kư đát tê năm 1961.Ở mảng đề tài này, tranh của ông bớt trầm tư, cô liêu hơn mảng tranh phố. Những bức chèo của Bùi Xuân Phái chứa đựng tính thẩm mỹ dân gian hóm hỉnh của làng xă Bắc kỳ. Những chàng hề say, hề gậy, những đào lệch, đào thương, những cô gái soi gương chải tóc, những cảnh sinh hoạt sau hậu trường sân khấu của diễn viên khi họ thay trang phục trước giờ biểu diễn... được làm sống động bằng ngôn ngữ hội họa cũng nôm na, ước lệ như diễn xuất chèo.

Các nhà phê b́nh cho rằng ứng xử thẩm mỹ của Bùi Xuân Phái với sân khấu chèo của ḿnh là thân thiện và nhân ái. Bùi Xuân Phái đă tự nhập thể vào cuộc hội hè với những âm thanh và nhịp điệu của làng xă đồng bằng Bắc bộ với ư thức khám phá thêm một sắc màu hội họa dân tộc. Bùi Xuân Phái đă làm nên một ngôn ngữ riêng cho chèo bằng ngôn ngữ của hội họa độc đáo, đậm đà bản sắc dân tộc nhất. Nhân vật của ông, những biến thiên ngàn năm của người thôn quê xuất hiện đầy chất thơ, sâu lắng và ư nhị.

Năm 1961, Bùi Xuân Phái làm trang trí cho vở chèo Sợi tơ vàng. Từ đấy ông phát lộ ra cái hay, cái đẹp của chèo, tạo ra một cái nh́n riêng, và bổ sung một mảng đề tài quan trọng vào di sản nghệ thuật đồ sộ của ông. Khác hẳn với phố cổ, ở mảng tranh chèo, cùng những minh họa cho tập sách về Hề chèo năm 1981, và những minh họa cho Thơ Hồ Xuân Hương khiến người ta phát hiện ra một Bùi Xuân Phái trẻ trung, dí dỏm, đầy chất “u-mua”.

Bùi Xuân Phái đă thiết kế cho nhiều vở chèo, kịch nói, những người bạn là đạo diễn Trần Hoạt, Trần Huyền Trân và Nguyễn Bắc đă tạo điều kiện để giúp ông có thêm thu nhập đáng kể về kinh tế vào thời đó. Ông thường được mời phụ trách phần được gọi là họa sĩ thiết kế. Công việc chủ yếu của ông là décor cảnh phông nền của vở diễn và chế ra những bộ quần áo cho từng nhân vật, điều này giải thích tại sao ông đă nắm bắt nhuần nhuyễn nhịp điệu, h́nh ảnh của chèo một cách sống động, bởi các phục trang của nhân vật trong chèo ở vào thập niên 1960 một phần dựa vào tư liệu, một phần cũng do ông sáng tác ra. Có thể nói vui, Bùi Xuân Phái là nhà thiết kế thời trang đầu tiên của Việt Nam cũng không sai.

Tôi đă chứng kiến, có bức chèo của Bùi Xuân Phái đă được giới đại gia sưu tập Quốc tế đặt giá tới 70.000 USD, nhưng người sở hữu tác phẩm vẫn chỉ cười rất tươi, lắc đầu từ chối không bán. Vẫn biết rằng giá cả, kim tiền, thời nào cũng nằm ngoài giá trị của nghệ thuật, bởi các con số sẽ không thể nói được ǵ nhiều mà có khi c̣n không chính xác. Có thể có những tác phẩm của họa sĩ VN khác đă và sẽ vượt qua ngưỡng giá tranh của Bùi Xuân Phái, nhưng xét ở góc độ cống hiến cho gia tài văn hóa dân tộc với nhiều chủ đề và xuất sắc như di sản của Phái đă để lại cho đời, th́ trước và sau ông, chưa có ai làm được như vậy. Bùi Xuân Phái, nhân cách và tài năng đó đến ngày nay vẫn là một đỉnh dốc thách thức các họa sĩ Việt Nam khác, và người ta cũng nhận thấy rằng, thật khó có thể vượt qua.

 

Bùi Xuân Phái với tranh khỏa thân

Trong hội họa, đề tài tranh khỏa thân phải trải qua nhiều thăng trầm và bị “soi” nhiều nhất. Người th́ thích xem, thích vẽ, người th́ nói đến là lắc đầu và nói lảng sang chuyện khác. Thế nhưng đề tài này từ mấy trăm năm nay vẫn tồn tại dài dài và bền bỉ. Có thể nói, đă là họa sĩ th́ ai cũng từng đă hơn một lần vẽ tranh khỏa thân.

Tranh khỏa thân bắt đầu từ con đường châu Âu đưa đến trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Đề tài phụ nữ khoả thân cũng đă xâm nhập và ám ảnh tâm thức của các hoạ sĩ tốt nghiệp ở trường này, tuy nhiên, nó cũng chưa được khai thác hăm hở như ở phương tây. Ban đầu, các họa sĩ chỉ vẽ những đề tài “nhẹ nhàng” như T́nh mẫu tử, Thiếu nữ bên hoa huệ, v.v.. Lư do là vào những năm 30, xă hội Việt Nam vẫn chưa thực sự được giải phóng khỏi lễ giáo phong kiến. với ư thức « Nam nữ thụ thụ bất thân » th́ c̣n nói chi đến chuyện vẽ tranh nude với h́nh ảnh đánh trần chùng chục ra mà treo lên pḥng khách ?! Hở hang như chiếc áo dài Le Mur cũng đă là “thoáng” lắm rồi !

Trên thị trường hội hoạ hiện đại, tranh khoả thân vẫn luôn là một đề tài hot và ăn khách. Có những họa sĩ vẽ tranh khoả thân, nhưng chỉ lấy đó làm một cái cớ, một chỗ dựa, để diễn đạt những ư tưởng thẩm mỹ của ḿnh . Nhưng cũng có những người vẽ tranh khoả thân không chỉ v́ mục đích đó, mà c̣n để nói lên hết cái đẹp của người phụ nữ, từ cơ thể đến nét mặt, đó là trường hợp của Modigliani. Trong tất cả các họa sĩ từ xưa cho đến ngày nay, chắc là không ai vẽ phụ nữ đẹp như Modigliani. Nói đến họa sĩ kỳ tài này cùng với đề tài tranh khỏa thân th́ bất kỳ ai am hiểu về hội họa cũng đều phải phục tài chàng họa sĩ đẹp trai và lăng tử này (danh họa này chết khi c̣n rất trẻ, mới 37 tuổi).

Các họa sĩ Việt Nam có thích vẽ khỏa thân không? Câu trả lời là rất thích. Nhưng những điều kiện về người mẫu và xưởng vẽ thường không có nên hầu như là họ phải...nhịn vẽ đề tài này hoặc nếu có vẽ thường là vẽ chay, nghĩa là vẽ không có mẫu trước mắt. Một số họa sĩ cũng có thấy vẽ khỏa thân nhưng xem tranh của họ biết ngay là vẽ phịa, không có mẫu, nên tác phẩm thường hời hợt và không có sự truyền cảm, khó thuyết phục được cả về lănh vực thẩm mỹ lẫn lănh vực tính dục.

Đề tài tranh khỏa thân cũng được họa sĩ Bùi Xuân Phái yêu thích và vẽ nhiều. Đề tài này được ông khai thác nhiều nhất vào thập niên 60 ở thế kỷ trước Khi đó Bùi Xuân Phái ở vào lứa tuổi tứ thập nên có được phong độ nhất về năng lượng sáng tác cũng như niềm đam mê vẻ đẹp thân thể nữ. Hầu như các bức tranh khỏa thân của ông thường bắt nguồn từ thực tế (có mẫu). Thời đó, ông hay đến nhà các đồng nghiệp có xưởng vẽ để vẽ mẫu . Nhóm các ông thường khoảng từ 3 đến 4 người, chung tiền thuê người mẫu về vẽ. Đă nửa thế kỷ trôi qua, nhưng những người cùng thời với ông, vẫn c̣n nhắc đến mấy cô model đẹp có tiếng thời đó : cô Ḥa, cô Thơm...

Có vẻ như là một nghịch lư khi ông họa sĩ già hiền lành rụt rè Bùi Xuân Phái làm kinh ngạc mọi người v́ những bức khoả thân mini của ông. Các tư thế mà ông vẽ bằng nhập tâm đă trở thành những dáng đặc biệt Phái và rất đặc trưng đàn bà Việt Nam: những cái lưng khom, quần tụt xuống dưới mông trong lúc chuẩn bị tắm, những cô nàng của thơ Hồ Xuân Hương với các dáng nằm khiến “quân tử dùng dằng đi chẳng dứt…”. Ông nói vui : “ những khoả thân của ḿnh chỉ là ư niệm đă qua, của một thời đă mất”. Song, xem tranh ông, ta nên thấy rằng Bùi Xuân Phái là một người khổ công tu luyện h́nh hoạ, người ta khẳng định ông là người vẽ h́nh hoạ giỏi nhất nước. Cho nên sự tưởng tượng của ông cũng rất trác tuyệt do ông đă quá ngấm và quá thuộc từng nhịp điệu, đường nét trên thân thể người phụ nữ. Và ta cũng biết rằng sự ẩn ức là năng lượng dồn nén mạnh ghê gớm thế nào. Càng cao tuổi càng vẽ “erotic” là điều không lạ. Quái kiệt Picasso cũng tiêu biểu về điều này.

Trên đây, Artistphuong giới thiệu bạn xem một số tranh của Bùi Xuân Phái vẽ về đề tài khỏa thân mà khi xưa mỗi khi hoàn thành xong bức họa, ông lại vội vàng ấp nó “quay mặt vào tường” bởi nhà th́ chật mà lại có nhiều trẻ con chạy ra, chạy vào quấy phá xưởng vẽ của ông. Trong số những đứa trẻ đó, có cả tôi nữa...

Tranh trừu tượng của Bùi Xuân Phái

Nghệ thuật là ǵ? Bùi Xuân Phái luôn t́m kiếm câu trả lời bằng nhiều chiều hướng khác nhau, từ figurative hay non-figurative.  Ông mải miết t́m kiếm những giá trị đích thực của nghệ thuật, với những thể nghiệm qua những tác phẩm abstract. Ở mảng đề tài này, người xem nhận thấy, không phải là sự quá tay để tỏ ra lăo luyện, cũng không phải dùng nhiều xảo thuật trong nghề để gây rắc rối, khó hiểu, mà tất cả những bức trừu tượng trong loạt đề tài này đều được ông vẽ rất kỹ, rất nghiêm túc. Xem tranh trừu tượng của Bùi Xuân Phái, người ta vẫn nhận thấy ông bị ám ảnh phố. Có người đă muốn gọi loạt tranh trừu tượng của Bùi Xuân Phái là “Tiềm thức phố”. Ḿnh thấy tâm đắc, bởi Bùi Xuân Phái đă mở rộng cảm nhận cho người xem một biên độ không giới hạn. Bạn có thể t́m thấy trong tranh trừu tượng của Phái những kư hiệu phố với những mái nhà, những đầu hồi, ô cửa sổ với những hàng cây, mặt trời, và ẩn hiện đâu đó một vài dáng người...

Nhiều năm trước có cuộc triển lăm tranh trừu tượng của Bùi Xuân Phái tại 87 Thuốc Bắc. Triển lăm này, lần đầu gia đ́nh họa sĩ công bố với công chúng Thủ đô yêu mỹ thuật 31 bức trừu tượng của Bùi Xuân Phái . Đây là mảng đề tài cùng với mảng đề tài khoả thân mà thời của Bùi Xuân Phái, nó được liệt vào nhóm Taboo (cấm kỵ). Người họa sĩ thời đó vẽ xong một tác phẩm thuộc thể loại này thường phải vội vàng cho bức tranh quay mặt vào tường hoặc giấu kín vào trong ḥm. Tôi nhớ, mỗi khi Bùi Xuân Phái vẽ được một sê ri trừu tượng, chỉ có những người bạn thật gần gũi và am hiểu nghệ thuật mới được ông mở chiếc ḥm thiếc, nơi ông lưu giữ hai thể tài : nude và abstract, để giới thiệu cho bạn hữu xem. Khi xem lại bộ tranh trừu tượng này của Bùi Xuân Phái, tôi chợt thấy hiện lên h́nh ảnh Bùi Xuân Phái đang mở chiếc ḥm thiếc lấy ra từng bức, giới thiệu cho bạn ông xem, và nghe thấy cả tiếng th́ thào, khe khẽ trao đổi, bàn luận đầy vẻ hứng thú của các tiên sinh, thỉnh thoảng lại có tiếng cười khúc khích, thích thú của họ...

Ghi chú : Tranh trừu tượng của Bùi Xuân Phái trên thị trường mỹ thuật cũng trở nên trừu tượng và khó hiểu như chính bản thân nó bởi sự bất ngờ khi nó đă gây lên sự mê thích cuồng nhiệt trong giới sưu tập quốc tế. Hầu như những tác phẩm trừu tượng của Bùi Xuân Phái đă được các đại gia quốc tế săn lùng, và mua bằng hết, đến ngày nay, ở Việt Nam chỉ c̣n lại khoảng 2 hoặc 3 bức trừu tượng của Bùi Xuân Phái nằm trong tay nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn, hiện sống ở Sài G̣n.

Bùi Xuân Phái với tranh vẽ ngày Tết

Không biết chính xác Bùi Xuân Phái vẽ tranh Tết từ năm nào, chỉ biết bức vẽ Ông đồ đầu tiên được vẽ từ Tết năm 1957. Từ đó, mỗi dịp xuân về, ông thường khai bút bằng những bức tranh Tết mang nhiều chủ đề khác nhau: ông Đồ, Lăo say, Thiếu nữ ôm hoa, tĩnh vật hoa ...nhưng nhiều nhất vẫn là tranh ông Đồ. Tranh Tết ông Đồ của Bùi Xuân Phái , người xem thấy được hoạ sĩ thể hiện tinh thần của bức tranh theo tâm trạng của mỗi năm. Có thể do người xem cảm nhận được như thế nên đă xếp loại, đặt tên cho từng bức ông Đồ của Bùi Xuân Phái : ông Đồ đắt khách, ông Đồ ế hàng, ông Đồ say... Ở mỗi bức tranh ông Đồ, vui nhất và cũng là quí nhất là có những ḍng chữ của họa sĩ đề tặng bạn...

Trường hợp nhà nhiếp ảnh Trần Văn Lưu, được Bùi Xuân Phái ưu ái và chiều hơn các người bạn khác của ông là mỗi năm, cụ Lưu được Bùi Xuân Phái vẽ cho hẳn một tấm tranh áp phích khổ lớn để cụ Lưu cùng gia đ́nh đón mừng năm mới. Về bộ tranh Tết vẽ cho cụ Lưu, mang chất hoạt kê, vui nhộn: nếu là năm Ngọ, họa sĩ vẽ cụ Lưu dắt ngựa, năm Sửu th́ vẽ cụ Lưu cưỡi trâu, năm Mùi vẽ cụ Lưu ôm con dê... Riêng năm Dần, v́ cụ Lưu đă mất, nên tôi bỏ lỡ mất dịp hỏi cụ Lưu là Bùi Xuân Phái đă thể hiện như thế nào h́nh cụ Lưu bên cạnh con Hổ. V́ trong bộ tranh 12 con giáp vẽ tặng cụ Lưu, thấy thiếu mất con Hổ.

Đến khi thống nhất đất nước, năm 1975, một số các người bạn ông chuyển vào Tp.HCM, th́ thiệp chúc tết vẽ tay của Bùi Xuân Phái mới bắt đầu xuất hiện. Nguyên do v́ ông nhận được thư chúc Tết của các bạn từ Nam gửi ra, và ông cần phải có thiếp gửi phúc đáp họ. Ông gửi thư kèm theo chiếc thiếp vẽ tay có hàng chữ Chúc Mừng Năm Mới, cho những người bạn : Lưu Công Nhân, Trần Trung Tín, Thái Tuấn. Trần Văn Nuôi... Dần dần những người bạn ở Hà Nội cũng rất thích, và theo thói quen hàng năm, trước Tết, họ thường tạt qua Thuốc Bắc để biếu ông gói trà, chai rượu và xin ông một tấm thiếp vẽ tay Chúc mừng năm mới.

Thời Bùi Xuân Phái, mỗi năm Tết đến, người ta có thói quen mua những tấm thiếp in sẵn ḍng chữ “Năm mới, thắng lợi mới” rồi sau đó ghi lời chúc tụng vào mặt sau, chứ không có ai dùng tranh tự vẽ để gửi chúc nhau. Có lẽ vào thời gian này chỉ có Bùi Xuân Phái làm như vậy. Nhưng Bùi Xuân Phái hai chỉ tặng thiệp vẽ tay này cho những đối tượng trong giới văn nghệ. Vài lần họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm cũng có tặng Bùi Xuân Phái bộ tranh Tết vẽ 12 con giáp thật đẹp. Nhớ lại th́ ḍng tranh Tết thời đó đúng là các ông vẽ cho vui và dùng để tặng nhau. Các nhà sưu tập cũng chỉ quan tâm tới những tác phẩm hội họa tầm cỡ, chưa lần nào thấy có ai quan tâm hỏi mua hay đặt các họa sĩ vẽ tranh Tết. Mà người họa sĩ vẽ ra, nếu có ai hỏi mua cũng không muốn bán, họ vẽ với ư muốn chỉ để tặng thôi.

Năm vừa qua nhà đấu giá Sotheby’s đă đưa ra một tấm Thiếp Chúc Mừng Năm Mới của Bùi Xuân Phái và đă bán với giá 6.000 USD. Đây là mức giá cao nhất mà người ta được biết tới cho một tấm thiếp vẽ tay của Bùi Xuân Phái . Kích thước của bức vẽ chỉ nhỏ bằng chiếc b́ thư, mà họa sĩ đă vẽ mỗi dịp Xuân về để dành tặng bạn hữu

Trong 12 con giáp, đặt biệt có 2 con giáp được Bùi Xuân Phái ưa thích và vẽ nhiều hơn cả đó là con mèo và con ngựa. Riêng con ngựa đă đi vào nhiều tác phẩm quan trọng của Bùi Xuân Phái .

Đề tài Lăo Say cũng là chủ đề ưa thích của Bùi Xuân Phái mỗi khi dịp xuân về, ông thường khai bút bằng bức tranh vẽ lăo say. Không rơ ông có ư muốn được say cả năm không, nhưng với niềm đam mê nghệ thuật th́ ông đă say mê man quanh năm thật.

Nhớ có lần Bùi Xuân Phái đang ngồi vẽ, chợt có tiếng kêu than của nhà thơ Trần Lê Văn từ ngoài cửa :

- Ông Phái ơi, thế là Lăo say mất rồi. Tết này tôi không có Lăo say th́ c̣n vui thú ǵ.

Nghe lời kêu than, Bùi Xuân Phái giật ḿnh, ông sửng sốt hỏi bạn:

- Ai mất vậy ông? Lăo say nào?

Nhà thơ Trần Lê Văn bèn kể :

- Bữa trước, ông vẽ tặng tôi bức họa vẽ Lăo say, tôi đem về, lúc đạp xe đi qua hồ Tây, có cơn gió thổi mạnh quá, cuốn đi cả bức họa, thế là Lăo say nhẩy xuống hồ Tây mất tiêu rồi ông ạ.

Bùi Xuân Phái hiểu ra, ông cười, đáp :

-Vậy để tôi vẽ đền cho ông lăo say khác. Lăo vẫn ở trong tôi, làm sao mất được, vảy bút là lăo hiện ra mà, khó ǵ.

 

 

Bức tranh phố đầu tiên và bức cuối cùng

Người mê tranh Phái có ở khắp nơi nhưng ít ai có dịp được tận mắt chiêm ngưỡng những họa phẩm này. Mới đây, cuộc triển lăm hy hữu: “Những tác phẩm của Bùi Xuân Phái qua các thời kỳ” diễn ra tại Viện Goethe - Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 90 năm ngày sinh của ông đă mang đến cho người xem nhiều cảm nhận mới mẻ. Tại triển lăm lần này, 36 bức tranh đến từ ba bộ sưu tập của gia đ́nh họa sỹ, nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn và nhà sưu tập Bùi Quốc Chí tuy chưa phải là con số đáng kể nhưng đă là những nỗ lực hết ḿnh của những người sở hữu tác phẩm nghệ thuật mang đến cho người yêu tranh. Trong đó có một bức tranh mang rất nhiều ư nghĩa: Phố Hàng Phèn.

Cả cuộc đời cầm cọ, Bùi Xuân Phái vẽ rất nhiều tranh và ở nhiều thể loại khác nhau nhưng thành công nhất vẫn là tranh sơn dầu. Những năm c̣n đang theo học trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông đă có tranh “xuất ngoại” đi dự triển lăm Tokyo khi tuổi đời, tuổi nghề c̣n rất trẻ. Tác phẩm sơn dầu Phố Hàng Phèn khi đó đă có người mua ngay lập tức nhưng tiếc rằng, sau này không ai biết bức tranh đầu tiên hiện đang có mặt ở đâu. Cho đến giờ người ta chỉ biết đây là bức tranh đầu tiên mà họa sĩ bán được và cũng có thể được xem là bức vẽ phố đầu tiên của ông, khi đó họa sĩ Bùi Xuân Phái mới 20 tuổi. Nhưng đó cũng là điều khiến họa sỹ đau đáu trong ḷng. Bởi cho đến giờ, nguyên tác của bức Phố Hàng Phèn đang ở đâu, không ai biết. Việc không t́m lại được tung tích bức Phố Hàng Phèn khiến Bùi Xuân Phái rất buồn.

Sau này, vào những năm tháng cuối đời khi nằm trên giường chống chọi lại với căn bệnh ung thư phổi, ông đă vẽ lại bức “Phố Hàng Phèn”. Tiếc rằng bức họa này vẫn c̣n dang dở. Hiện nay, bức họa vẫn chưa hoàn chỉnh ấy đang có mặt trong bộ sưu tập của nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn. Cho đến cuối đời, đó vẫn là nỗi canh cánh của người họa sỹ gắn liền với phố Hà Nội. Đó không chỉ là nỗi buồn về một bức vẽ đầu tiên ghi lại dấu ấn của ông đối với nền hội họa thế giới mà c̣n là nỗi buồn về những góc phố Hà Nội đă xa không c̣n gặp lại nữa. Đến phố hàng Phèn, hàng Mắm, hàng Bạc… bây giờ, vẫn thấy thấp thoáng dáng cây cột điện, những mái nhà và cả người thiếu nữ Hà Thành nhưng người ta không bao giờ có thể t́m lại được nét lặng lẽ, u buồn của góc phố Hà Nội xa xưa từng hiện lên trong tranh Bùi Xuân Phái. Có lẽ cũng bởi vậy mà bức tranh vẽ lại Phố Hàng Phèn không bao giờ hoàn chỉnh.

Từ thập niên 60 của thế kỷ trước, ở tuổi đời 40, ông đă được ghi nhận là một họa sỹ bậc thầy trong làng hội họa Việt Nam với một thứ ngôn ngữ hội họa mới mẻ. Hàng ngàn bức tranh, hàng vạn ngôi nhà, hàng trăm bức chân dung… dưới nét vẽ của ông đều mang thứ hồn phách lạ kỳ, có tiết tấu riêng và ẩn chứa một t́nh yêu thiết tha dành cho Hà Nội. Cũng bởi thế mà người yêu tranh phố Phái muốn t́m và lưu giữ lại bút họa cùng ông. Âu cũng là muốn ǵn giữ cho muôn đời sau thấy được vẻ đẹp của một Hà Nội có nét phảng phất u buồn nhưng đầy hoài niệm, thân thương.

Nét vẽ cuối đời của họa sĩ Bùi Xuân Phái tự dành cho ông là bàn chân của chính ḿnh. Ḍng chữ “ trong lúc ốm đau thời gian đi cực kỳ là chậm ! Nhất là đêm gần về sáng” được đặt cạnh bàn chân, trên bức kí họa, bày tỏ nhẹ nhàng như hơi thở của kẻ đặt chân ngay ranh giới tử sinh. Bàn chân ấy đi xuyên qua biết bao biến động của thời cuộc.

 

Cửa thoát hiểm của Bùi Xuân Phái

Trong lần khai mặc cuộc triển lăm tranh minh họa sách báo và tranh cỡ nhỏ của Bùi Xuân Phái, ông Kim Sang Ug - Giám đốc Trung tâm văn hóa Hàn Quốc tại Hà Nội đă tṛ chuyện với tôi qua cô phiên dịch duyên dáng và nhiệt t́nh.

Ông Lim Hong Jae nói : “Tôi ấn tượng với Bùi Xuân Phái nghệ sĩ, Bùi Xuân Phái giảng viên và cả Bùi Xuân Phái nhân văn. Đặc biệt là những bức tranh vẽ chân dung của ông, thể hiện sự quan tâm đặc biệt, cũng như sự thấu hiểu mà họa sĩ dành cho con người. Rất nhiều tác phẩm hội hoạ của ông dường như được vẽ lên với một nụ cười”.

Khi xem đến mảng minh họa sách báo, người xem sành điệu đều hiểu là một nghề tay chiêu của Bùi Xuân Phái để mưu sinh trong những giai đoạn khốn khó.Thời đó, nghề vẽ minh họa được xem là một nguồn thu nhập đáng kể cho họa sĩ và cũng phải được các báo tín nhiệm và đông đảo bạn đọc báo yêu thích mới được đặt vẽ. Chính nhờ vào những bức minh họa được đăng thường ngày trên các báo mà tên tuổi của Bùi Xuân Phái đă được công chúng rộng răi biết đến từ rất xa xưa chứ không phải là những tác phẩm hội họa tầm cỡ.

Giải thưởng Quốc tế lớn nhất mà ông đă dành được là giải Vàng cho đồ họa (Leipzig-CHDC Đức, giải thưởng dành cho hạng mục đồ họa, bộ tranh minh họa cuốn sách “Hề Chèo” vào năm 1982). Do đó có thể nói, minh họa của Bùi Xuân Phái đă chiếm một mảng không nhỏ trong sự nghiệp của ông. Và đó cũng chính là lối ra của Bùi Xuân Phái đến với công chúng... Lúc sinh thời, hầu như tuần nào ông cũng vẽ ít nhất là 2 đến 3 bức minh họa trên các báo, nếu tính từ năm 1952-1988, số lượng minh họa trên báo chí của Bùi Xuân Phái là vô cùng lớn.

Cũng có những nguyên do mà Bùi Xuân Phái ưa thích và có thói quen vẽ những tranh cỡ nhỏ. Ngày nay nhiều người tỏ ra thích thú với những bức tranh cỡ nhỏ “mini-painture” của Bùi Xuân Phái , nhưng có lẽ không nhiều người biết về nguyên nhân v́ sao họa sĩ lại vẽ ra chúng. Thời của Bùi Xuân Phái , không riêng người nghệ sĩ nghèo mà cả những người mến mộ nghệ thuật có khi c̣n nghèo khổ hơn ông. Nhưng hội họa của Bùi Xuân Phái lại có sức quyến rũ mọi người, thế nên những bức tranh nhỏ xíu đó đă trở thành giải pháp để đáp ứng lại những tấm thịnh t́nh mà người mộ điệu đă dành cho nghệ thuật của ông. Cũng dễ hiểu v́ tranh nhỏ khi thực hiện sẽ tốn rất ít sơn, vẽ lại nhanh và họa sĩ có điều kiệt để tiếp tục vẽ nữa được. Ngay từ thời đó, mảng tranh khổ nhỏ này cũng được gọi vui là  Cửa thoát hiểm của Bùi Xuân Phái.

Khách đến chơi, thường ngỏ ư xin bức tranh nhỏ, nằm gọn trong ḷng bàn tay ấy làm kỷ niệm. Bùi  Xuân Phái bèn lấy bút và mầu ra đưa vài nét là xong, không khó khăn ǵ. Lối vẽ của ông, những người am hiểu đă nhận định rằng: ông vẽ càng nhanh càng đẹp, càng vẽ nhanh càng “bạt tê, và đặc biệt những bức gây xúc động nhất lại là những bức ông vẽ nhanh và có vẻ đă...quá chén. Ông cũng nói: “Khi lao ḿnh vào vẽ, ḿnh cần có chất “cay” vừa để mồi, vừa giúp cho ḿnh tự tin hơn và ‘liều’ hơn”.

Ngay nay, giới chuyên gia về tranh Phái, nh́n vào từng bức tranh của ông, cũng có thể đưa ra ư kiến rằng, bức này, bức kia, lượng cồn mà ông đă uống là nhiều hay là ít.

Nói thêm về những bức “mini-painture” được vẽ trên vỏ bao thuốc lá, vỏ bao diêm và trên những miếng b́a nhỏ. Bùi Xuân Phái v́ chiều bạn, phần v́ đó cũng là thú vui và tốn ít thời gian, vật liệu. Ngày đó khách hâm mộ tranh Phái rất thích thú mỗi khi được ông tặng một vài bức mini-painture. Và họ cũng trân trọng lao động nghệ thuật của ông. Thường chẳng ai nhận không quà tặng của họa sĩ cả, đáp lại họ thường biếu ông chai rượu trắng, gói trà hoặc phong thuốc lào. Riêng ông Bổng Hàng Buồm, v́ vốn là nhà sưu tập nên Bùi Xuân Phái  cho Bổng Hàng Buồm càng nhiều càng ít, sau Bùi Xuân Phái  thấy thế là đủ rồi nên không cho nữa. Ông Bổng Hàng Buồm liền nghĩ ra sáng kiến gọi mỗi bức mini-painture đó là “ticket” (vé để đi ăn phở). Cứ mỗi tối ông Bổng lại sang chơi Bùi Xuân Phái, hễ nh́n thấy cái mini-painture nào đẹp, lại kêu lên: “ticket đây rồi” bèn cầm lấy bức tranh đó cho ngay vào túi và kéo Bùi Xuân Phái  đứng dậy, mời họa sĩ đi ăn phở về khuya.

Hiện nay thang giá của mỗi cái “ticket” này (tranh vẽ trên vỏ bao thuốc lá của Bùi Xuân Phái ) lên tới 1000 USD, đó là giá mua của giới sưu tập, c̣n sau đó họ sẽ bán lại với giá bao nhiêu th́ chỉ có họ biết.

 Nhiều người đă v́ lư do kinh tế, họ không có lựa chọn nào khác là phải bán đi những bức “mini-painture” của Bùi Xuân Phái cho các đại gia sưu tập ngoại quốc. Tôi đă nghe những chuyện rất cảm động khi gặp vài người bạn hữu của Bùi Xuân Phái kể lại chuyện họ phải chia tay với những tác phẩm của nhà danh họa như thế nào, một người bạn của họa sĩ là ông Sanh Thí đă nói với tôi trong nước mắt:

-Tôi không thể ngờ được là ông Phái đă nuôi tôi trong những năm tháng cuối đời của tôi.

Tôi nhớ, những bức tranh cỡ nhỏ ấy được nhà văn Nguyễn Tuân thường gọi bằng tiếng Pháp là “mini-painture”. Thỉnh thoảng nhà văn Nguyễn Tuân đến gặp Bùi Xuân Phái và nói :

-Ông chọn cho tôi mấy cái “mini-painture” để tôi tặng mấy vị khách quốc tế sắp đến Hà Nội và đă hẹn gặp tôi.

Sự xuất hiện những bức “mini-painture” của Bùi Xuân Phái gây ấn tượng lớn cho người ngoại quốc. Họ rất yêu thích những bức tranh nhỏ của ông và gọi đó là “bijou” (đồ nữ trang) như muốn nói những bức tranh nhỏ nhưng lại có giá trị lớn. Theo bà Đôn Thư, người phụ trách Gallery số 7 Hàng Khay ( từ thập niên 1980) cho hay: Chỉ riêng ngài Blanche Maison, cựu Đại sứ Pháp đă từng mua tới 200 bức “mini-painture” của Bùi Xuân Phái.

 

 

Tôi chỉ vẽ lại giấc mơ

Họa sĩ Bùi Xuân Phái vẽ bức tranh một thiếu nữ khỏa thân nằm ngủ miên man trên những mái nhà ở khu phố cổ của Hà Nội. Bức tranh gây sửng sốt cho người xem. Có người băn khoăn đề nghị ông giải thích rơ hơn ư tưởng mà ông muốn thể hiện. Bùi Xuân Phái trả lời : "Tôi chỉ vẽ lại một giấc mơ và tôi cũng tự hỏi tại sao tôi lại có giấc mơ như thế".

Một quan chức ở Hội Mỹ thuật, sau khi đă chuyển thư mời của Pháp và nguyện vọng của ông lên cấp có thẩm quyền đă nhận được kết quả là ông không được phép xuất cảnh. Vị này đă khuyên ông viết thư trả lời cho phía Pháp với lư do không đi được v́ đang mắc bệnh cúm.

Bùi Xuân Phái đă bỏ lỡ mất chuyến đi Pháp vào năm đó khi mà sức khỏe của ông vẫn c̣n rất tốt. Ông đă sầu tiếc mất một thời gian, và tôi vẫn thường thấy ông than văn với bạn hữu. Có lần trong đám bạn, nhạc sĩ Văn Cao đă nói vui và cũng muốn an ủi ông về chuyện này: Bệnh cúm của ông là bệnh cúm thời đại đó ông ạ. Các bạn ông nghe vậy liền cười ồ.

Vài năm sau đó, do có sự vận động của tổ chức CCFD cùng với sự tác động của chính phủ Pháp, nên vào năm 1988 ông đă được phép Tây du. Nhưng ước mơ ấy của ông cũng vẫn măi măi chỉ là ước mơ! Nếu Bùi Xuân Phái đă nói “Tôi tin vào số phận” th́ quả là số phận đă dành cho Bùi Xuân Phái sự bất công quá đáng! Ngay cả đến khi ông nhận được lời mời từ phía Pháp cùng với sự chấp thuận chính thức của Nhà nước và chiếc vé máy bay đă được chuyển đến cho ông th́ thần chết lại giữ chân ông lại. Ông qua đời do ác bệnh ung thư phổi vào ngày 24/6/1988, hưởng thọ 68 tuổi. Có người cho rằng Bùi Xuân Phái bỏ lỡ chuyến đi Pháp là “Tiếc cho Bùi Xuân Phái , tiếc cho nghệ thuật và tiếc cho Việt Nam”. Người ta nói vậy cũng có lư, bởi v́ người Pháp muốn có một cuộc triển lăm tác phẩm hội họa của Bùi Xuân Phái tại Paris vào năm đó.

Tôi biết Bùi Xuân Phái đă bỏ lỡ và không bao giờ thực hiện được 2 ước mơ lớn nhất trong đời ông, đó là có một xưởng vẽ - một căn pḥng riêng để ông bày ngổn ngang đồ nghề vẽ ra đấy mà không có ai được can thiệp vào cơi riêng ấy của ông. Ông thường hay bực ḿnh khi thấy người nhà dọn đồ nghề lại cho ngăn nắp. Ông bảo “Cái bừa bộn của tôi là cái bừa bộn có trật tự, và tôi biết thứ mà tôi cần t́m nó nằm ở đâu”. Ông đă vẽ hàng ngàn bức họa phố cổ, tạo nên hàng vạn ngôi nhà trong tranh vẽ, nhưng ông đă không làm sao có thể tạo nên được cho ḿnh một căn nhà thật để làm xưởng vẽ. Ngẫm cho cùng, cuộc đời và tài năng ấy không phải là bất khả thi để thực hiện những ước mơ không quá lớn như thế, mà là thời cuộc của ông nó vậy. Cùng thời với ông, c̣n có vô số những tài năng khác cũng lận đận khốn khó không kém ǵ ông. Ngày nay thiên hạ chỉ cần bán đi một vài tấm tranh của ông, và người ta có thể dễ dàng mua được căn nhà mà suốt cuộc đời, ông từng mơ ước.

Ước mơ thứ 2 của ông đó là tới thăm nước Pháp. Ông sẽ có một dịp đến thăm bảo tàng nổi tiếng nhất thế giới-bảo tàng Louvre và đến thăm căn nhà của Picasso, nơi sống và làm việc của một kỳ nhân mà Bùi Xuân Phái đă tự nhận ḿnh là một fan cuồng nhiệt đối với nghệ thuật của Picasso. Những giấc mơ trong cuộc đời, thường ông chỉ thực hiện được dễ dàng trên tranh vẽ. Đúng như ông đă nói "Tôi chỉ vẽ lại giấc mơ".

Tôi chỉ biết làm nhà trên tranh vẽ

Ḿnh đă tham gia thực hiện và tổ chức cuộc triển lăm cá nhân đầu tiên và duy nhất của Bùi Xuân Phái vào năm 1984. Đây là một cuộc triển lăm thành công, gây ấn tượng tốt với dư luận. Về chuyện bán tranh, đây là triển lăm bán được nhiều và thu được nhiều tiền nhất ở VN kể từ trước đó. Ngay trong ngày khai mạc đă bán được 24 bức.

Ngày đó, mọi người, không ai có khái niệm và biết ǵ đến tờ đô la, chỉ căn cứ theo chỉ vàng để định mức cho giá trị tác phẩm nghệ thuật. Thường th́ một bức tranh của Bùi Xuân Phái kích thước 60cm X 80cm vào thời đó có giá là 2 chỉ vàng, bức nhỏ hơn sẽ vào khoảng 1 chỉ vàng. Nhưng vào thời đó, nếu có được 1, 2 chỉ vàng trong nhà đă được xem là nhà giầu. Nếu có 1 cây vàng trong nhà, người ta sẽ phải đối mặt với chuyện có một lúc nào đó sẽ phải giải tŕnh với chính quyền nguyên nhân tại sao có, nếu không sẽ bị gán vào tội tàng trữ tài sản bất minh.

Hôm kết thúc triển lăm, ḿnh tổng kết, thu được là 2,5 cây vàng. Bà mẹ ḿnh rất hân hoan, vui mừng, nhưng chỉ có Bùi Xuân Phái là lo âu và ngại. Ông bảo tôi: “ Nhiều tiền quá! Bố chẳng biết sẽ làm ǵ với số tiền đó?” Ḿnh vội nói để ông yên tâm: “ Nhà ta từ lâu đă muốn xây cái bếp để khỏi phải sử dụng bếp chung của cả xóm. Nay có số tiền này, ngày mai con gọi thợ tiến hành xây”. Bùi Xuân Phái gật đầu đồng ư.

Lúc thợ đang thi công xây cái bếp nhỏ ở ngoài sân (trong khuôn viên sử dụng của nhà ḿnh) th́ lực lượng chức năng kéo tới, bắt đ́nh chỉ không cho xây và đưa giấy mời Bùi Xuân Phái lên chính quyền để làm rơ sự việc v́ có đơn khiếu nại. Tôi giải thích với họ là Bùi Xuân Phái không mắc míu ǵ tới chuyện này, xây căn nhà nhỏ đó là do tôi thực hiện. Nhưng chẳng ai nghe, v́ theo nguyên tắc, nếu có đơn khiếu kiện, th́ người bị gọi lên sẽ là người đứng tên chủ hộ khẩu.

Bùi Xuân Phái lên chính quyền làm việc với họ, ông thực sự ngơ ngác v́ không biết trả lời ra sao. Ông đă nói với họ: “ Cả đời tôi chỉ biết làm nhà trên tranh vẽ. Việc làm nhà thật ngoài đời, đều do người nhà tôi đảm trách, và chỉ có họ mới biết lư lẽ để giải quyết chuyện này”  Thế là tôi được gọi đến. Tôi giải thích là hiện tại có một bếp chung cho 3 hộ, bây giờ tôi xây bếp mới và tự nguyện rút khỏi bếp chung kia. Sau đó chính quyền phổ biến tinh thần đó của tôi cho 2 hộ kia.  Họ thích quá, v́ căn pḥng lớn được dùng làm bếp đó bây giờ chỉ c̣n có 2 hộ. Ngay lập tức họ kết hợp cùng với thợ xây của tôi chia làm đôi căn nhà đó để chia nhau. Thực tế cuộc sống đă khẳng định rơ là, chẳng ai thích cái ǵ là của chung, cái ǵ của tập thể, nhất là trong phương diện sinh hoạt hàng ngày, điển h́nh là cái bếp và nhà vệ sinh.

Sau khi kết thúc mọi việc một cách ổn thỏa. Một hôm, ông chủ tịch phường gặp tôi và nói nhỏ: “ Thường th́ người ta phải “thế nào” th́ mới đạt được kết quả theo ư muốn. Tớ th́ không có ư ǵ đâu, nhưng quả thực, tớ muốn có một bức tranh của ông Phái để làm kỷ niệm”. Ngày đó tranh cụ Phái, trên thực tế, đúng là nó chỉ có giá trị về mặt kỷ niệm. Những người có tranh của cụ Phái vào khi đó, chỉ giữ chơi chứ nếu muốn bán cũng chẳng có ai mua mà bán. Tôi về nhà, nói chuyện với Bùi Xuân Phái về ư muốn của  vị chủ tịch Phường. Bùi Xuân Phái cười hiền lành, ông bảo: “ Tặng tranh cũng nên biết người ta thích chủ đề nào chứ? “ Tôi lại phải chạy sang hỏi vị quan chức nọ: “ Anh ơi, anh thích chủ đề nào, Phố hay Chèo ?” Vị này đáp rơ to: “Phố”

Bức tranh của vị chủ tịch phường được Bùi Xuân Phái tặng là bức “ Phố Hàng Bạc”. Sau khi họa sĩ mất, giới sưu tập hay tin, thường lui tới gạ gẫm, trả giá rất cao để mua lại bức tranh đó. Nhưng vị cựu chủ tịch phường đă luôn phải chống đỡ bằng câu trả lời: “ Đây là kỷ niệm của tôi với họa sĩ Bùi Xuân Phái .”

“Xưởng vẽ” nhỏ nhất thế giới của một danh họa

Ngôi nhà 87 Thuốc Bắc đă có từ lâu lắm, lâu đến nỗi khi tôi hỏi nó được xây từ năm nào th́ mọi người cũng không ai nhớ chính xác. V́ khi Bùi Xuân Phái chào đời chưa có ngôi nhà này. Trước đó, ông cùng gia đ́nh sống ở phố Hàng Thiếc. Tuổi thơ của ông trôi qua ở phố Hàng Thiếc, và theo học trường Trí Tri ở phố Hàng Quạt. Có thể nói đây là ngôi trường cổ xưa nhất tại Hà Nội (ngày nay được đổi tên thành trường Nguyễn Văn Tố).

Khi học lên đến trung học, ông theo gia đ́nh chuyển về căn nhà số 87 Thuốc Bắc. Căn cứ vào dữ liệu này, có thể xác định ngôi nhà được xây vào năm 1935, khi đó Bùi Xuân Phái 15 tuổi. Ngôi nhà được xây theo kiểu kiến trúc Pháp, do người anh ruột của Bùi Xuân Phái thiết kế sau khi du học kiến trúc ở Pháp về.

Muốn biết rơ “hoàn cảnh” của ngôi nhà trước khi phần lớn số căn pḥng đă được tôi chuộc lại (đời ông bán, đời cháu chuộc) th́ cần hiểu rằng hầu như mọi ngôi nhà của Hà Nội trước năm 1954 đều được kiến thiết và ứng dụng cho sinh hoạt của một hộ gia đ́nh. V́ thế mỗi pḥng có chức năng tương thích với nó: pḥng khách, pḥng ăn, pḥng ngủ, nhà kho... Nhưng khi tiếp quản Thủ đô, người ta đă phá vỡ tiêu chuẩn này bằng cách nhồi mỗi hộ gia đ́nh vào ở một pḥng. Hệ quả là do diện tích có hạn nên buộc các hộ gia đ́nh này phải cơi nới, lấn chiếm ra ngoài không gian, tạo nên vẻ nhếch nhác, lôm côm chẳng giống kiểu kiến trúc nào trên thế giới. Sau khi mua lại được một số pḥng tại địa chỉ 87 Thuốc Bắc, việc đầu tiên tôi làm là “trả lại tên cho em” nghĩa là tôi cho thợ đập bỏ tất cả những ǵ mà vốn dĩ trong kiến trúc của ngôi nhà trước đây nó không có.

Xă hội thời cụ Phái sống ngặt nghèo quá! Người ta sẽ rất ngạc nhiên nếu biết Bùi Xuân Phái chỉ có hơn 1m2 diện tích – góc làm việc quá “khiêm tốn” cho một người nghệ sĩ  miệt mài sáng tạo ra những bức tranh để đời. Ông cũng có không gian riêng của ḿnh, đó là căn gác xép, nhưng ở trên đó vừa nóng vừa thiếu ánh sáng và khí trời nên ông thường vẽ ở góc nhà - nơi có bộ bàn ghế dành để tiếp khách mỗi ngày. Những ai đă đến thăm ông vào thời đó thường thấy cảnh ông vừa nói chuyện với khách, vừa uống rượu và vừa... vẽ. Hầu như ngày nào ông cũng có khách đến thăm với đủ các lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau. Khi đă uống rượu say, họ thường tranh luận, to tiếng với nhau. Bùi Xuân Phái là chủ nhà nên ông luôn phải “chịu đựng” và đứng ở giữa để can gián, ḥa giải.

Nhiều lần ông ca thán: “Ḿnh ao ước có xưởng vẽ, để vẽ đă đành mà c̣n để trốn mọi người”. V́ nhà chỉ trần x́ có một pḥng nên khách cứ vào đến sân là nh́n thấy Bùi Xuân Phái , khiến ông không thể trốn đi đâu được. Do điều kiện không có xưởng vẽ đạt tiêu chuẩn nên hiếm khi Bùi Xuân Phái có cơ hội để vẽ những bức sơn dầu kích thước lớn. Lần nào muốn vẽ những bức tranh cỡ lớn, ông phải vác cả tấm toan và đồ nghề ra ngoài sân. Thế nhưng, v́ đó là sân công cộng nên trẻ nhỏ hàng xóm thường kéo đến xem, quấy phá và lấy trộm đồ nghề của ông. Đó cũng là lư do mà mỗi lần ông tập trung trí lực để hoàn thành bức tranh kích thước lớn (là những tranh dành cho triển lăm) mà sau khi hoàn thành nó, ông thường lăn ra ốm, một phần v́ mất nhiều sức lực, một phần v́ phiền bực v́ bị tụi trẻ con lấy trộm đồ nghề. Nơi làm việc mà ông thích nhất vẫn là nơi góc nhà, tôi dám chắc đó là “xưởng vẽ” nhỏ nhất thế giới dành cho một danh họa.

Xưởng vẽ là một giấc mơ theo suốt cuộc đời Bùi Xuân Phái , nhưng ông đă lỡ và không bao giờ thực hiện được giấc mơ nhỏ nhoi ấy.

Một thời đă qua

Bùi Xuân Phái có nói : “Khi xem tranh, đừng tin vào các nhà phê b́nh mỹ thuật, ngay từ đầu các nhà phê b́nh đă sai. Bởi v́ họ dùng một phương tiện khác hẳn hội họa đó là ngôn ngữ chứ không phải là h́nh và mầu ”. Nói xong ông cười hóm hỉnh. Thời Bùi Xuân Phái, các họa sĩ rất e ngại cách xem tranh với kiểu suy diễn, suy luận. Bất kỳ bức tranh nào nếu đảo ngược, đảo xuôi hoặc đem ra “tán” th́ đều có vấn đề và người họa sĩ sẽ không tránh được những rắc rối. Có thể v́ thế mà tôi thấy khi các “maitre” gặp nhau, họ không bao giờ đem tranh và nghệ thuật của ḿnh ra để bàn luận cả. Họ thường chỉ tranh luận về các trào lưu, xu hướng của nghệ thuật trên thế giới.

Đây là một trong những bức tranh của Bùi Xuân Phái mà vào thời NVGP đă bị chỉ trích tơi bời. Người ta đă kết tội tác giả là muốn miêu tả đời sống dưới chế độ mới bằng cái nh́n ảm đạm, u buồn: người th́ đứng co ro rét mướt trong chiếc áo tơi, ngay cả con ḅ cũng không có cỏ trên cánh đồng để ăn, cây đa th́ cũng không có lá, và như con quái vật, vươn những cành khẳng khiu của nó ra khắp nơi... Những điều này, ngày nay xem lại thấy buồn cười bởi v́ tất cả chỉ là cách mà người ta đă suy diễn và gán cho nó. Tất cả những vấn đề tày đ́nh đó đều nằm ngoài quan niệm sáng tác của họa sĩ. Ngay cả người họa sĩ có muốn cũng không thể chuyển tải được ngần ấy ư tưởng vàọ một tác phẩm hội họa.

 Người bạn của Bùi Xuân Phái đă kể cho tôi nghe về bức tranh “Ô Quan Chưởng” ( được coi là một trong những tranh đẹp của Bùi Xuân Phái), bị một vị quan chức nhận xét trước khi khai mặc triển lăm: “Hừm, thế này mà là tranh à ?! - chắp tay sau lưng, vị chức sắc này đứng lâu trước bức tranh, ngắm nghía– Hà Nội là thủ đô của nước Việt Nam đang tiến lên Chủ nghĩa xă hội hay là một thành phố chết? Các đồng chí nh́n xem: phố Hà Nội không người, chỉ có nắng chang chang với hoa phượng rụng đầy như máu, có một chiếc xích-lô th́ người đạp xích-lô cũng đi đâu mất... Giá mà xa xa, ở hậu cảnh có lấy vài cái cần trục chứng tỏ chúng ta đang xây dựng th́ c̣n tha thứ được, đàng này... !” Bức tranh đó, ngay lập tức bị loại khỏi cuộc triển lăm. Người bạn của Bùi Xuân Phái kể xong câu chuyện, ông đưa lời nhận xét: “Tôi buồn cho thân phận họa sĩ nước ta thời ấy. Nào họ có muốn đấu tranh với ai hay muốn ám chỉ, chống phá cái ǵ đâu. Họ chỉ muốn được sống yên để làm công việc ḿnh yêu thích. Mà cũng không yên thân !”

Bùi Xuân Phái cũng không thích lối vẽ ẩn dụ hay nhồi nhét ư tưởng vào tranh. Ông cho rằng tranh không nên làm thay chức năng của văn chương, một bức tranh chuyển tải ư tưởng dễ làm cho nó trở nên nặng nề, căng thẳng và tệ hại hơn, nó dễ bị rơi vào “cải lương” và tầm thường.

Bức “Trong phân xưởng nhuộm” đă được trưng bày trong triển lăm cá nhân đầu tiên của Bùi Xuân Phái vào năm 1984. Có một vị khách người Mehico đă hỏi tôi một câu hỏi rất hiếm gặp: “ Bức tranh nào trong pḥng triển lăm Bùi Xuân Phái là bức đắt nhất?”.  Tôi chỉ vào bức “Trong phân xưởng nhuộm”. Vị khách lại hỏi: “ Tại sao nó lại đắt nhất trong khi, theo tôi, nó cũng chưa phải là bức đẹp nhất trong pḥng triển lăm?” Tôi giải thích: “Đơn giản v́ tôi không muốn bán nó.”

Bức “Phân Xưởng Nhuộm” cũng đă từng là nạn nhân của những sự suy diễn. Ban đầu bức tranh có bố cục khác, các bạn thấy bên trái bức tranh có một cái máy h́nh tṛn giống như cái giếng, có người nam công nhân đứng chống tay bên cạnh. Người xem đă luận b́nh và cho rằng, tại sao anh chàng công nhân này lại không làm ǵ mà ra chống tay lên thành giếng? Nghĩ rằng lương lậu ít ỏi quá không đủ sống, có ư muốn chống đối chăng? Nghe những ư kiến đó, Bùi Xuân Phái để tránh rắc rối, ông đă cho nhân vật đó biến mất khỏi bức tranh. Ngày nay khi xem lại bức này, tôi thấy tiếc măi, v́ bố cục ban đầu của nó khiến bức tranh sống động hơn và do nhân vật “chống tay bên thành giếng” bị xóa, đă ảnh hưởng sự cân bằng về nhịp điệu.

 Bức Hà Nội Năm 46 được Bùi Xuân Phái vẽ vào năm 1966 và tham dự triển lăm vào cùng năm. Bức này cũng đă bị chỉ trích gay gắt trên một bài báo thời đó, người viết bài cho rằng họa sĩ vẫn c̣n luyến tiếc tàn tích cũ xưa, u hoài, ảm đạm. Nghệ thuật mang tinh thần đó không ḥa nhịp được vào bước tiến mới của thời đại. Cuối cùng nhà “b́nh loạn” mỹ thuật kết luận một câu: “Có hai chiến sĩ đang chiến đấu được đưa vào trong tranh cho có vẻ có nội dung thôi, nhưng thực chất chỉ là cái cớ để cho Bùi Xuân Phái vẽ phố cổ”. Tác giả bài phê b́nh này là họa sĩ LTD (tôi vẫn c̣n lưu giữ được bài viết này). Có điều khôi hài là về cuối đời, ông thường xuyên lại chơi, gần gũi với Bùi Xuân Phái với sự mến mộ tài năng của Bùi Xuân Phái.

Một thời, cách cảm thụ văn học nghệ thuật bị người ta tiếp thu bằng sự suy diễn, không những chẳng có chút đóng góp tích cực nào mà thực chất là có hại. Những suy diễn ác tâm ấy xảy ra và để làm ǵ? Những kẻ dốt nát nói khơi khơi vô trách nhiệm làm cho các tác giả thất vọng, lo sợ và làm thui chột nguồn cảm hứng sáng tạo.

Chiếc đèn dầu trong tranh Bùi Xuân Phái

Chiếc đèn dầu Hoa Kỳ cũng đă được họa sĩ Bùi Xuân Phái là người đă phát hiện ra vẻ đẹp hội họa của nó. Thời của Bùi Xuân Phái, không một họa sĩ nào lại chịu dành thời gian và công sức vào việc miêu tả một vật dụng rất b́nh dị mà nhà ai cũng có dăm bảy chiếc. Và trong các cuộc triển lăm vào thời ấy không bao giờ người ta dành chỗ cho những bức tĩnh vật như vậy v́ chúng chẳng hề mang chút nội dung, tính xây dựng, tính chiến đấu, tính lao động sản xuất hay tính Đảng nào hết. Nhưng với Bùi Xuân Phái, nó lại gây nhiều cảm hứng và chiếm một mảng không nhỏ trong khối lượng tranh đồ sộ của ông.

 Thế hệ trẻ nếu nói đến đèn Hoa Kỳ hay đèn hột vịt có thể ngơ ngác, có khi chẳng h́nh dung ra nổi là cái ǵ. Những chiếc đèn Hoa Kỳ gần như không c̣n dùng nữa v́ thời đại nay,người ta đă sử dụng điện thắp sáng.

Từ đầu thế kỷ 20, khi hăng dầu lửa Shell (thời đó gọi là hăng “con ṣ”) của Mỹ mang dầu hỏa sang bán ở Việt Nam. Dân ta quen dùng đèn dầu lạc, nên ban đầu hăng “Con ṣ” rất khó khăn trong việc bán dầu hỏa. Tuy nhiên  những người bán dầu cũng đă nghĩ ra một chiêu rất quái mà bây giờ chúng ta gọi là marketing: Biếu không dân chúng cả chiếc đèn. Có đèn nhưng không có dầu và người ta nếu muốn sử dụng chiếc đèn “của trời cho” ấy th́ buộc phải mua dầu. Hăng Shell bán được dầu hỏa. Dân ta có được cái đèn để thắp sáng, tiện lợi cả đôi đường. Cái đèn ấy dân ta vẫn gọi là đèn Hoa Kỳ.

Chiếc đèn ấy đă nhanh chóng trở nên quen thuộc đến độ hầu như gia đ́nh nào cũng có vài chiếc đèn dầu hỏa trong nhà, dưới bếp. Mặc dù chiếc bật lửa ga của nền công nghiệp hiện đại đă tràn khắp hang cùng ngơ hẻm nhưng ngày nay tại vài quán nước chè đêm ở Hà Nội, những người ưa hoài cổ vẫn thích châm đóm lấy lửa từ chiếc đèn dầu Hoa Kỳ để mồi thuốc lá. Và đặc biệt, nếu hút thuốc lào mà không được mồi lửa, châm đóm từ chiếc đèn dầu ấy th́ kể như hỏng. Sự sảng khoái của người hút sẽ giảm đi quá nửa.

Dân chơi đồ cổ từ nhiều năm nay, đă mở cuộc săn t́m những chiếc đèn dầu cổ có tuổi đời phải gọi bằng cụ đèn. Những vật tưởng như vứt vào sọt rác này bỗng chốc làm cho người ta giật ḿnh khi nghe đến một cái giá bán khá là ghê răng cho mỗi chiếc đèn dầu cổ

Bây giờ không c̣n cảnh sống dầu đèn, chết kèn trống nữa, nhưng không v́ thế mà chiếc đèn dầu sẽ biến mất, trái lại đèn dầu ngày nay được giới sưu tầm hăm hở săn lùng ráo riết cho những bộ sưu tập, cho décor trang trí nội thất xịn của các nhà hàng, biệt thự tại các thành phố lớn. Giới sưu tầm đèn dầu cổ cho hay: với hai trăm ngàn là có thể bắt đầu sưu tầm chiếc đèn dầu đầu tiên trong bộ sưu tập của ḿnh nhưng muốn có đèn cầu kỳ th́ buộc phải tốn kém hơn. Đèn đẹp thường có giá từ ba đến năm triệu đồng. Những chiếc đèn treo có xuất xứ vương giả từ những pḥng khách xa hoa của các gia đ́nh quan lại thường có giá bán tới vài ba ngàn đô la Mỹ. Nhưng chiếc đèn dầu đắt giá nhất vẫn là chiếc đèn dầu trong tranh của họa sĩ Bùi Xuân Phái.


 

Chuyện về bức chân dung nhà văn Nguyễn Tuân
Phố Hàng Thiếc được vẽ vào năm 1952, đây là bức vẽ phố cổ Hà Nội được xem là có thâm niên lâu năm nhất mà người ta được thấy của Bùi Xuân Phái. Bức tranh này được treo mấy chục năm tại pḥng khách của nhà văn Nguyễn Tuân. Đến năm 1984, cụ Tuân hay tin Bùi Xuân Phái được phép lần đầu ra mắt công chúng cuộc triển lăm cá nhân, nhà văn đă rất phấn khích và đem bức này đến tặng lại cho ông để có phần đóng góp vào triển lăm cá nhân đầu tiên của bạn. Hôm cuối cùng tuyển chọn những tác phẩm để trưng bày, Bùi Xuân Phái nói với tôi:
-Bức Phố Hàng Thiếc này đầy ắp kỷ niệm đối với bố, xem lại thấy xúc động nhưng có lẽ không nên bày, bố không muốn người ta sẽ đặt câu hỏi, v́ sao năm 1952, Thủ Đô chưa được giải phóng mà Bùi Xuân Phái đă có mặt ở Hà Nội rồi. (Năm 1952, v́ lư do sức khỏe và người vợ trẻ sắp sinh con nên hai ông bà Bùi Xuân Phái đă rời khán chiến để trở về Hà Nội)
Hôm nhà văn Nguyễn Tuân đem bức Phố Hàng Thiếc đến tặng lại cho tác giả, nhà văn nói:
- Tôi chơi và ngắm bức này đă lâu rồi, bây giờ nên để công chúng có cơ hội được thấy phố Phái ở thời kỳ đầu tiên, sau này ông vẽ đền cho tôi bức khác. Tôi thích có một bức chân dung Nguyễn Tuân do ông vẽ.
Bùi Xuân Phái vui vẻ nhận lời. Ḿnh vẫn nhớ h́nh ảnh nhà văn Nguyễn Tuân ngồi làm mẫu cho họa sĩ Bùi Xuân Phái vẽ chân dung. Ngày ấy ḿnh c̣n khá trẻ nên việc có một chiếc máy ảnh là một ước mơ lớn, v́ thế đă bỏ lỡ rất nhiều h́nh ảnh quí giá ở những cuộc gặp gỡ các văn nghệ sĩ thời đó không lưu lại được bằng ảnh mà chỉ lưu lại trong trí nhớ, cả h́nh lẫn tiếng vẫn c̣n đó. Bức chân dung nhà văn Nguyễn Tuân được hoàn thành ngay trong buổi chiều hôm ấy. Nhà văn Nguyễn Tuân rất hài ḷng với bức chân dung đó, nhưng v́ tranh vừa vẽ, sơn vẫn c̣n ướt nên không thể mang về ngay được. Nhà văn đành để lại, đợi khi nào tranh khô sơn th́ đem về.
Nhưng vài hôm sau, có nhà sưu tập Nguyễn Bá Đạm đến chơi, ông Đạm thấy bức chân dung Nguyễn Tuân treo trên tường nhà Bùi Xuân Phái. Ông Đạm bị mê hoặc bởi nét vẽ xuất thần của họa sĩ, diễn tả được phong thái, tinh thần của Nguyễn Tuân thật sống động. Không cưỡng lại được sức quyến rũ của bức chân dung Nguyễn Tuân, ông Đạm đă hỏi mua và đưa ra một mức giá cao nhất so với những lần trước mà ông Đạm đă mua tranh của Bùi Xuân Phái. Trước t́nh huống đó, Bùi Xuân Phái thấy bối rối, bèn nói với ông Đạm:
- Bức chân dung này đă thuộc về nhà văn Nguyễn Tuân, và cần phải hỏi xem ư kiến của nhà văn xem thế nào.
Hôm nhà văn Nguyễn Tuân đến để bê bức chân dung về, Bùi Xuân Phái có kể lại câu chuyện xảy ra với nhà sưu tập Nguyễn Bá Đạm khi ông này ngỏ ư muốn mua bức chân dung. Nhà văn Nguyễn Tuân cũng quen thân với nhà sưu tập Nguyễn Bá Đạm, nên lấy làm vui, ông bảo:
- Thôi bán cho luy ông ạ. Đây là dịp tốt giúp ông có thể mua thêm được nhiều họa phẩm để tiếp tục sáng tác. Thôi cứ thong thả, hôm nào tôi lại đến làm mẫu cho ông vẽ bức chân dung khác.
Thế nhưng nhà văn Nguyễn Tuân đă không bao giờ có dịp trở lại xưởng vẽ của Bùi Xuân Phái để làm mẫu cho họa sĩ vẽ chân dung ḿnh nữa. Nhà văn Nguyễn Tuân mắc bệnh nặng và lên đường sang thế giới khác vào năm 1987. Ngày tiễn biệt bạn, Bùi Xuân Phái tỏ ra buồn bă, ông than thở: "Thế là ḿnh mang măi món nợ với Nguyễn Tuân"

 

 Xem tiếp phần IV