Giới thiệu sách: Bùi Xuân Phái trong mắt con trai   (Trích trong Hồi kư của Bùi Thanh Phương)   

  

Bùi Thanh Phương

Any comments or suggestions: artistphuong@gmail.com

Mobile 0915686856

87 Thuoc Bac-Ha Noi-Viet Nam

Copyright © Bui Thanh Phuong


Cuốn hồi kư "Bùi Xuân Phái trong mắt con trai" (Theo giấy phép xuất bản số 147/QĐ - MT. Nhà xuất bản Mỹ Thuật) đầu tiên được phát hành tại Hàn Quốc với số lượng 20 cuốn và sau đó đă đến tay các bạn của ḿnh trên phây búc là 30 cuốn sau là các thân hữu 20 cuốn. Số lượng c̣n lại dành để tặng quan khách trong Lễ trao Giải Bùi Xuân Phái - V́ T́nh yêu Hà Nội vào ngày 1 tháng 9 năm 2011
C'est Tout, đó là tất cả phần sách mà nhà tài trợ đă dành cho tác giả.
 

B́a trước và sau cuốn sách "Bùi Xuân Phái trong mắt con trai"

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lá thư trong tủ

Thực tế, tôi gần như là một cố vấn, trợ lư cho ông trong hầu hết các vấn đề mà ông cảm thấy nan giải. Khi  hai bố con ngồi nói chuyện với nhau, ông thường xưng là “ḿnh” với tôi, đến nỗi nhiều khi thấy không hợp lư, mẹ tôi cũng phải can thiệp: “Sao ông cứ xưng ḿnh ḿnh tớ tớ với nó? Hai bố con ngồi nói chuyện với nhau cứ như hai người bạn không bằng”.

Có một kỷ niệm với bố mà tôi nhớ măi. Đó là vào năm 17 tuổi. Mắt của tôi bắt đầu có vấn đề. Tôi cần phải có một cái kính cận nếu muốn nh́n cho rơ, nhưng không thể vay mượn được ai. Không có cách nào khác, để có tiền mua kính, tôi đành mở tủ của Bùi Xuân Phái để lấy số tiền ấy. Tôi viết một bức thư, nêu rơ lư do và hẹn ngày tôi sẽ trả lại tiền vào chỗ cũ. Tôi hy vọng sau đó sẽ đi làm thuê và sau một tuần  có tiền  sẽ  lặng lẽ đặt vào chỗ cũ. Nếu ông không biết th́ kể như không có chuyện ǵ xảy ra. Lúc đủ tiền, tôi yên trí mở tủ của ông để trả số tiền ấy. Nhưng khi tôi mở tủ ra th́ thấy một bức thư của Bùi Xuân Phái gửi cho tôi, trong thư ông viết là nếu lần sau cần tiền để giải quyết việc chính đáng th́ cứ hỏi bố. Sau khi đọc thư ông, tôi muốn khóc.

Tấm thiệp cưới giá… 4.700 USD

Cuộc sống có bao điều lạ lùng và khó hiểu. Để hiểu rơ hơn về tấm thiếp cưới này, tưởng cũng nên kể câu chuyện về nó. Sau lần chia tay người vợ đầu, năm 1987, tôi muốn tục huyền. Ban đầu, Bùi Xuân Phái đă phản đối, ông bảo với tôi: « Mày sẽ lại li dị, và thế là lại khổ con nhà người ta”. Nhưng khi tôi giải thích với ông là, người bạn gái ấy sắp đem lại cho ông một đứa cháu nội đầu tiên và thế là Bùi Xuân Phái gật đầu chấp nhận. Sau đó tôi đề nghị với gia đ́nh chỉ tổ chức tiệc cưới giản dị, để tránh dềnh dang, sẽ không thuê xe ô tô rước dâu. Ngày đó tôi đă dùng xe máy Baberta (loại xe máy của Tiệp Khắc, bây giờ loại xe này, chỉ được những người nghèo sử dụng để chở vật liệu xây dựng, nhưng gần đây, nghe nói, nó đă bị cấm lưu hành vĩnh viễn trong thành phố. Nhưng ở thập niên 80, ai sở hữu được chiếc Baberta đều được xem là thành đạt hay một cố gắng lớn.Tuy vậy, ngay thời đó, loại xe máy này cũng được gọi với cái tên khác là Ba bét nhè). Hôm đó một ḿnh một xe và cũng chỉ một ḿnh tôi, với một bó hoa to tướng, đến nhà cô dâu để đón nàng. Họ hàng bên nhà cô dâu thấy vậy tỏ ư thương cảm và nhỏ to rằng: “Nếu đă lấy phải anh chồng có chất nghệ sĩ th́ đành phải chấp nhận như vậy thôi”. Nhưng đến ngày hôm nay, mỗi khi nhớ lại, vợ chồng tôi vẫn tự hào và vui măi v́ có nhiều kỷ niệm trong ngày hôm đó. Chúng tôi đă xem đó là một đám cưới giản dị, cảm động và có ư nghĩa.

Sở dĩ nó trở thành câu chuyện đáng để kể là bởi nhờ vào những tấm thiếp mời dự đám cưới do chính tay Bùi Xuân Phái vẽ từng bức một. Ông đă chiều lời đề nghị của con mà vẽ 50 bức tranh nhỏ. Bức họa mô tả cô dâu ôm bó hoa trên tay, 50 bức đều là độc bản v́ khác nhau, bởi ở mỗi bức, cô dâu lại được diện một bộ áo dài khác.

Ngày đó tôi cũng chỉ được 12 tấm để dùng mời bạn bè. Bùi Xuân Phái cũng tự vẽ cho ḿnh 12 tấm để ông mời các bạn của ông. Số c̣n lại là khách mời của hai họ. Bữa tiệc được thực hiện tại nhà hàng Phú Gia, hôm ấy tôi bố trí, kê một chiếc bàn đủ 12 chiếc ghế để dành cho Bùi Xuân Phái với bạn hữu. Nhưng v́ ông Bổng Hàng Buồm muốn có 2 tấm thiệp mời, nên đă rủ thêm nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đến dự. Và chiếc bàn ấy phải kiếm thêm chiếc ghế thứ 13. Tôi cứ ân hận và tiếc măi là, sao khi đó ḿnh không đạo diễn cho người chụp khung cảnh Bùi Xuân Phái đang say sưa tṛ chuyện và chén tạc chén thù với bạn hữu, ngồi xung quanh ông ở chiếc bàn dài ấy. Bùi Xuân Phái vốn được các bạn mệnh danh là Jésus do bộ râu và khuôn mặt gầy guộc, nên h́nh ảnh ấy sao tôi thấy nó quá giống bức tranh nổi tiếng Bữa tiệc cuối cùng của Leonardo da Vinci.

Câu chuyện này đă được đăng trên một tạp chí ở nước ngoài và được đổi tên là Thiệp cưới vẽ tay cho con trai của Bùi Xuân Phái . Người biên tập đă đầy thiện ư khi đặt lại tiêu đề, một phần v́ trong lần kể đó, tôi đă không nói rơ là chỉ sau bữa tiệc đó 8 tháng, Bùi Xuân Phái đă đột ngột qua đời do ác bệnh ung thư phổi. Nguyên nhân, v́ ông đă hút quá nhiều thuốc lá và thuốc lào. V́ thế, bữa tiệc cưới ngày hôm đó là bữa tiệc cuối cùng mà Bùi Xuân Phái có cơ hội mời bạn hữu tham dự.

Sau khi Bùi Xuân Phái mất, người ta đă truyền tay nhau tấm thiệp cưới này. Ban đầu nó chỉ có giá từ 100-200 USD, nhưng ở vào thời điểm hiện tại, giá bán tấm thiếp cưới vẽ tay của Bùi Xuân Phái trên một website đấu giá của ngoại quốc, người ta đă đẩy lên cao ngất trời mây. Khi xưa, những người nhận được tấm thiệp mời này, không một ai dám nghĩ rằng có một ngày, giá trị của nó lên tới 4.700 USD.

Quan niệm về sex trong đời sống và nghệ thuật

Bùi Xuân Phái  thuộc lớp người cổ của Hà Nội, nên tác phong và tính cách của ông được tiếng là một người nho nhă và chừng mực. Bùi Xuân Phái  không giống lớp người thuộc thế hệ chúng ta-hầu như không ít th́ nhiều “nghe mưa nơi này lại nhớ mưa xa “ Trong suốt cuộc đời, ông là người chồng lí tưởng tuyệt vời. Riêng tôi và những ai quen biết Bùi Xuân Phái  đều chưa một lần nghe nói ông có cuộc t́nh nào ngoài hôn nhân, cho dù ông là một người đàn ông đẹp và đầy sức quyến rũ phụ nữ. Ông đă quá “liêm khiết” trong cách tự ứng xử với ḿnh và với các phụ nữ mà ông quen. Và ông đă hoàn thành được điều mà ông đă ghi đậm nét trong Nhật Kư Nghệ Thuật của ḿnh: “Giữ cho tâm hồn trong trẻo là cách gần nhất để đến với nghệ thuật”. Nhưng với người khác, ông lại tỏ ra có quan điểm thông thoáng và hiện đại hơn. Tôi nhớ hồi ḿnh c̣n thanh niên, ḥ hẹn bạn gái. Một lần tôi đưa bạn gái của ḿnh trèo lên một căn gác nhỏ ,theo cách của du kích, rồi tắt đèn đi. Không may lần đó bị một bà hàng xóm trông thấy, bà này vội vàng vào nhà t́m Bùi Xuân Phái và thông báo sự việc đó. Bùi Xuân Phái khi hiểu ra vấn đề, ông cười và bảo với bà hàng xóm:” Đó là chuyện riêng của chúng nó, bà và tôi không có quyền can thiệp vào chuyện của họ.”

Bùi Xuân Phái là người có duyên nói chuyện, khi câu chuyện chạm phải vấn đề liên quan tới sex, ông thường dùng cách nói hóm hỉnh, luôn tạo ra không khí vui vẻ và tiếng cười thoải mái. Nhờ thế, sex đă không c̣n là điều ǵ nghiêm trọng quá để mà những người đối thoại với ông phải giả bộ e dè. Một lần, có một anh bạn trẻ đến nhà chơi, anh ta thập tḥ trong tay một cuốn tạp chí. Bùi Xuân Phái  hỏi:

-Cậu đang nghiên cứu về vấn đề ǵ đấy?

Anh bạn trẻ ấp úng:

- Dạ, đây là tạp chí Playboy, toàn là những bức ảnh hư hỏng mà bác.

Bùi Xuân Phái bảo:

-Thế hả, đưa tớ xem nó hư hỏng đến mức độ nào?

Xem xong ông cười, hỏi:

- Cậu c̣n quyển nào “hư hỏng” hơn thế này không? Không hiểu người ta sẽ phải chụp ở tư thế như thế nào mới được xem là cùng cực của hư hỏng nhỉ?”

Bùi Xuân Phái cũng cho rằng, không có tranh xấu, chỉ có tranh chưa hay. Ông bảo: “Ḿnh muốn thấy một bức tranh thật xấu, xấu kinh người, nhưng chưa gặp thấy bao giờ.” Có lẽ cũng như vậy, những bức ảnh chụp khỏa thân cho dù cố gắng khiêu dâm như thế nào th́ với người họa sĩ cũng vậy thôi, nghĩa là sẽ chẳng gây được hiệu ứng phụ nào khác ngoài việc người họa sĩ xem nó như tư liệu trợ giúp cho h́nh họa. Trong nghệ thuật, Bùi Xuân Phái rất mê giai đoạn cuối của Picaso, khi ông này vẽ hàng loạt serie về chủ đề exrotic. Trong các sáng tác của Bùi Xuân Phái  về chủ đề này, người ta thấy bộ tranh vẽ theo ư thơ của Hồ Xuân Hương (từ năm 82 đến 86) đă bộc lộ được trạng thái tinh thần của Bùi Xuân Phái một cách rơ nét nhất. Thế mới thấy, cả ở những năm cuối đời, khát vọng, đam mê với cuộc sống và t́nh yêu vẫn c̣n đầy ắp trong tâm hồn người nghệ sĩ.

 Bùi Xuân Phái từng đi chân đất v́ sợ trễ hẹn
 

Hai ông bà Bùi Xuân Phái gặp và quen biết nhau từ thủa nhỏ. Bùi Xuân Phái ở phố Thuốc Bắc. Bà Phái ở Đinh Tiên Hoàng, trước mặt nhà là Hồ Hoàn Kiếm. Họ thường qua lại nhà nhau v́ bà Phái có người anh rể có họ với bên ḍng họ Bùi. Ông hơn bà 7 tuổi.

Đến khi tản cư vào Thanh Hóa họ gặp lại nhau. Thanh Hoá bấy giờ (sau 1945) là “An toàn khu”, có rất nhiều cơ quan đầu năo của Liên Khu IV  đóng rải rác ở núi Nưa, Sim, cầu Thiều. Ở cầu Thiều có một quán cà phê thường được anh em văn nghệ sĩ lui tới, đó là quán của gia đ́nh bà Phái. C̣n chàng khi ấy là họa sĩ vẽ minh họa cho mấy tờ báo “ Cứu quốc”, báo “Vui sống”. Theo hồi kư của Phạm Duy, th́ hồi ấy Phạm Duy thường đến quán cà phê này ôm đàn và hát, c̣n mấy nhà thơ khác th́ thường đem thơ của ḿnh ra ngâm nga, vậy mà không lọt được vào mắt xanh cô con gái chủ quán v́ cô đă chấm anh chàng họa sĩ có cặp mắt nâu và chiếc mũi như Tây, hàng ngày đến quán thường ngồi trầm tư bên ly cà phê với điếu thuốc lá. Sau này, bà Phái nhớ lại kỷ niệm về buổi hẹn ḥ đầu tiên với Bùi Xuân Phái, bà kể:

-Ông ấy đến đúng hẹn, nhưng tôi ngạc nhiên quá v́ ông lại đi chân đất. Tôi vẫn c̣n nhớ măi h́nh ảnh ấy. Chân ông ấy trắng quá mà lại đi đất nên thấy tội và thương làm sao! Tôi bèn hỏi “Sao anh lại đi chân đất vậy chứ?”  Ông ấy bối rối nói là để đâu mất, t́m măi không thấy, sợ trễ giờ hẹn nên đành phải phải đi chân đất đến nơi hẹn cho kịp.

Từ ngày lấy ông, ít người biết tên thật của bà là Nguyễn thị Sính. Mọi người vẫn  thường gọi bà là bà Phái.

Mải mê vẽ quên con                                             

Năm tôi lên 5 tuổi, một lần được Bùi Xuân Phái dẫn tôi đi dạo chơi trên những khu phố cổ. Chợt ông bắt gặp một góc phố đẹp, cảm hứng nghệ thuật chợt kéo tới. Ông vội lấy cuốn sổ tay mà lúc nào ông cũng mang theo bên ḿnh ra để ghi chép lại h́nh ảnh của góc phố đó. Mải mê vẽ, ông quên bẵng cả đứa con nhỏ mà ông đă đưa đi dạo phố. Khi vẽ xong bức họa, ông lững thững đi về.  Về đến nhà mẹ tôi hỏi “Phương đâu rồi?” ông mới nhớ ra là ḿnh đă quên đứa con nhỏ nơi góc phố cổ. Ông vội vàng chạy lại góc phố mà ông đă đứng vẽ để t́m, nhưng tôi đă đi đâu mất tiêu.

Tôi đă bỏ lỡ dịp hỏi Bùi Xuân Phái về cái đêm hôm ấy tâm trạng ông thế nào khi bỗng dưng tôi biến mất?

Trong kư ức khi c̣n quá nhỏ, tôi không c̣n nhớ được ǵ nhiều, chỉ nghe mẹ tôi kể lại. Tôi đă được 2 vợ chồng hiếm muộn con, t́nh cờ thấy đứa bé đứng một ḿnh, khóc thút thít bên góc phố, họ đă đưa về nuôi. Bố mẹ tôi đă đi tŕnh báo và công an tra t́m trẻ lạc. Phải mất vài ngày sau, bố mẹ tôi mới t́m được tôi đang sống trong ngôi nhà ở ngơ Phất Lộc với một cặp vợ chồng tốt bụng.

Chuyện đă qua gần nửa thế kỷ, vậy mà mẹ tôi thỉnh thoảng vẫn kể lại. Bà bảo, sau lần đó không bao giờ bà muốn giao con nhỏ cho Bùi Xuân Phái dẫn đi đâu nữa.

Điểm tựa của tài năng

Trong kư ức của tôi, th́ Bùi Xuân Phái "có một tuổi thơ kéo dài cả đời". Toàn bộ cuộc đời ông bị cuốn vào những đam mê nghệ thuật. Ông hồn nhiên, lăng đăng, rất yêu con nhưng không biết tắm cho con, không biết cho con ăn, không biết con học hành như thế nào và đang học lớp mấy, không biết ǵ về chuyện tiền nong hay việc nhà. Cuộc sống bấp bênh, Bùi Xuân Phái là họa sĩ tự do, thu nhập từ tranh minh họa và tranh vui không đủ mua họa phẩm chứ chưa nói tới chuyện lo cho cả một cái "tầu há mồm" của gia đ́nh.

Tôi cũng ngạc nhiên và khâm phục tính chịu đựng gian khổ của các cụ. Cứ h́nh dung, thời buổi bây giờ, bất kỳ cặp vợ chồng nào mà sinh liền 5 đứa con, cả nhà ấy lâm vào cảnh khốn cùng là cái chắc. Bùi Xuân Phái sống và sáng tác nghệ thuật được, chính là nhờ vào sự tần tảo, đảm đang của bà Phái. Mẹ tôi có một nghề khá b́nh dị, bà là y tá ở một bệnh viện. Hàng ngày sau khi hết giờ làm việc, bà trở về nhà và tiêm thuốc cho người bệnh (tiếng miền Nam gọi là chích thuốc). Bà rất mát tay, nên được sự tín nhiệm. Khách t́m đến bà nhiều v́ bà tiêm không đau, khác hẳn với việc nếu họ phải ra Trạm Y Tế của Nhà Nước, tiêm vừa bị đau vừa hay bị quát nạt. Trong mấy chục năm trời, cái khay tiêm ấy đă thực sự giúp cho bà Phái  “ nuôi đủ 5 con với 1 chồng”. Chỉ mới gần đây thôi, Đài truyền h́nh trung ương (VTV3) đă dành riêng một chương tŕnh nói về bà Phái, tên của bà là Nguyễn Thị Sính. Bộ phim có tựa đề là: Điểm Tựa Của Tài Năng.


Đi thăm nuôi họa sĩ

Năm 1958, khi đó Phương mới 2 tuổi. Mẹ bế Phương, đưa theo cả chị gái và anh trai đi tầu hỏa lên Nam Định thăm nuôi Bùi Xuân Phái. Khi đó ông bị đưa đi lao động 3 cùng với giai cấp công nhân một thời gian. Bùi Xuân Phái được phân công vào phân xưởng mộc để học nghề mộc. Sau đợt học tập này, người ta có tổ chức buổi tổng kết, báo cáo thành tích đă đạt được sau đợt đi lao động 3 cùng này tại Hội trường Thống nhất (bên cạnh Nhà hát lớn TP). Hôm ấy, người ta ngạc nhiên khi thấy Bùi Xuân Phái báo cáo thành tích bằng cách lễ mễ bê lên hội trường một chiếc ghế đẩu do chính tay ông đóng được, thành quả của đợt đi lao động học tập.

Tấm vải liệm

Hai lần trong đời, tôi ôm người thân trong ṿng tay của ḿnh trước lúc họ giă từ cuộc đời, và tôi đă cảm nhận được ở họ đang mất dần sự ấm nóng của sự sống. Lần thứ nhất là anh trai tôi, Bùi Kỳ Anh (1954-1978). Kỳ Anh đă mất trong một tai nạn giao thông. Và lần cuối cùng là Bùi Xuân Phái. Tôi gọi là lần cuối cùng v́ tôi đă từ chối, không muốn ôm người thân của ḿnh như thế thêm một lần nào nữa. Cả hai lần tôi đă mua vải liệm cho Kỳ Anh và Bùi Xuân Phái. Riêng với Bùi Xuân Phái, tôi đă mua loại vải bạt trắng để liệm cho ông, loại vải bạt trắng mà lúc sinh thời, Bùi Xuân Phái rất thân thuộc và ưa thích. Đó là loại vải bạt mà thủa ấy người ta dùng để máy găng tay bảo hộ lao động cho những người công nhân. Tôi vẫn thường mua chất vải này đem về để căng lên làm toile cho ông vẽ.

Thời gian khó

Có lẽ một thời ngặt nghèo, bó buộc ấy cùng với trạng thái tinh thần của Bùi Xuân Phái đă được ứng vào những bức tranh phố cổ mang đậm đặc một nỗi buồn dai dẳng... Nếu ở vào thời bây giờ, đời sống kinh tế khá hơn nhiều, có đầy đủ các phương tiện giải trí, Bùi Xuân Phái mới bắt đầu xuất hiện, có thể ông sẽ là một người khác, tranh vẽ của ông cũng khác và chưa chắc ông đă được mọi người biết đến và mến mộ nhiều như vậy. Thế nên, cũng không nên hiểu là rủi hay là may, là vui hay là buồn, là hơn hay là thiệt, mà đó là số phận của đời người

Chiếc đồng hồ của Bùi Xuân Phái

Nhiều người đă bất ngờ và thú vị khi xem mặt sau của một bức họa vẽ trên giấy của họa sĩ Bùi Xuân Phái có ḍng chữ do chính ông viết: “Tiến tới cần một xe đạp riêng và một đồng hồ”. Đó là thời kỳ khó khăn nhất về kinh tế và cả những bó buộc về tinh thần trong cuộc đời họa sĩ, vào những năm cuối thập niên 60, họa sĩ đă sống trong cảnh không có xe đạp, không có đồng hồ. Mặc dù cuộc sống khó khăn nhưng với t́nh yêu nghệ thuật, khát khao t́m ṭi và thể hiện cái đẹp dung dị đời thường, ông cũng là hoạ sĩ đă gạt bỏ mọi toan tính đời thường để cho ra đời các tác phẩm dung dị, đơn giản nhưng đầy tâm tư sâu lắng.

Tôi nhớ măi h́nh ảnh về một ngày đẹp trời của thời thơ ấu. Hôm đó Bùi Xuân Phái nhận được giấy giới thiệu của HMTVN, giới thiệu ông là một người thuộc biên chế của Nhà nước, trong giấy giới thiệu ghi rơ: đề nghị cửa hàng tạo điều kiện để đồng chí Bùi Xuân Phái mua 1 chiếc đồng hồ đeo tay theo tiêu chuẩn của cửa hàng. Có giấy giới thiệu mà không có tiền th́ cũng vô nghĩa. Phải mất vài ngày sau, mẹ tôi chạy vạy vay mượn của người thân, cũng gom đủ số tiền là 90 đồng để đưa cho Bùi Xuân Phái đến cửa hiệu ở phố Cửa Nam để mua đồng hồ cho ông. Đó là chiếc đồng hồ đeo tay Pôn zốt của Liên Xô, có giá trị vào khoảng 2 tháng lương của một viên chức vào thời đó. Hôm đi mua đồng hồ, anh trai tôi, Bùi Kỳ Anh và tôi đ̣i đi theo Bùi Xuân Phái. Xếp hàng và làm thủ tục xong, cuối cùng cũng cầm được chiếc đồng hồ ra về.Trước lúc đi mua, mẹ tôi cũng đă đưa cho chiếc khăn mùi soa, căn dặn kỹ lưỡng bố và chúng tôi là khi mua được rồi th́ dùng khăn để bọc nó lại, đừng vội đeo ngay đồng hồ vào cổ tay kẻo tụi gian tham nh́n thấy nó vật ra cướp lấy th́ khổ. Ngày đó tôi vẫn c̣n là cậu bé thơ, lũn cũn chạy theo bố và anh trai. Anh tôi cho đồng hồ vào khăn bọc lại theo lời mẹ dặn. Anh cho vào túi quần và vừa đi vừa túm thật chặt. Thỉnh thoảng bố và anh lại dừng lại. Kỳ Anh lôi chiếc đồng hồ từ trong túi ra, cử chỉ của anh trân trọng, trang nghiêm như người ta làm một nghi lễ tôn giáo. Cả ba bố con xúm đầu vào ngắm nh́n chiếc đồng hồ với vẻ đầy tŕu mến. Trên suốt cuộc hành tŕnh về nhà, thỉnh thoảng muốn có cớ để nh́n chiếc đồng hồ lần nữa, tôi lại kêu váng lên, hỏi Bùi Xuân Phái: “ Bố ơi, bây giờ là mấy giờ rồi?” Bùi Xuân Phái cũng lấy làm thích thú, ông nhoẻn cười bảo anh tôi: “ Ừ, Kỳ Anh chiều Phương, lấy đồng hồ ra xem mấy giờ rồi nào?”

Chiếc đồng hồ Pôn zốt này, Bùi Xuân Phái dùng được một thời gian th́ mất do một lần đi tắm ông đă để quên ở nhà tắm công cộng. Đến năm 1979, một người hâm mộ nghệ thuật muốn có tranh của Bùi Xuân Phái tên là Sinh Thành, vốn là một người thợ sửa chữa đồng hồ có tiếng thời bấy giờ, đă đem một chiếc đồng hồ đeo tay đến gặp Bùi Xuân Phái và ngỏ ư muốn trao đổi lấy tranh. Chiếc đồng hồ này khi đó người ta gọi là đồng hồ “Thuỷ quân lục chiến” bởi nó rất to và khá nặng, được sản xuất ra để phục vụ trong quân đội và dành cho các chiến binh khi phải lặn xuống dưới biển sâu. Giá trị của nó được chủ nhân giới thiệu là nửa chỉ vàng (khoảng 25 USD vào thời đó) Bùi Xuân Phái vui vẻ đồng ư, ông nói với vị khách là có thể lựa chọn bức nào cảm thấy vừa ư trong xưởng vẽ. Ông Sinh Thành đă chọn luôn một bức sơn dầu kích thước khá lớn, đó là bức “Ha Noi by night”.

Bùi Xuân Phái dùng đồng hồ này được vài hôm, v́ vốn là đồ của nhà binh nên nó rất nặng và to vật vă, Bùi Xuân Phái chán, bèn tặng nó cho tôi. Lần đầu trong đời tôi sử dụng đồng hồ đeo tay là chiếc đồng hồ đó.

(s) Sau khi Bùi Xuân Phái mất, đến năm 1997, ông Sinh Thành đă bán bức Phố đêm này cho một người Hàn Quốc tên là Sambon Koo với giá 12.000 USD. Sau đó ông Koo đă đem tác phẩm này về Hàn Quốc. Vài năm sau đó, bức Phố Đêm được đưa ra bán đấu giá trong một cuộc triển lăm. Một người Nhật đă mua bức này với giá cao ngất ngưởng là 75.000 USD. Người ta đă nói vui: nếu số tiền bán bức tranh đó chỉ dùng để mua đồng hồ th́ chắc phải dùng đến bao tải để đựng.

Đến thập niên 80, khi đất trời đổi thay, cuộc sống của nhà danh họa cũng đổi thay, bắt đầu có nhiều khách ngoại quốc được phép lại thăm xưởng vẽ và mua tranh của Bùi Xuân Phái. Do đó việc sở hữu một chiếc đồng hồ đeo tay không c̣n là ước mơ hay vấn đề ǵ lớn nữa. Nhưng ông vẫn luôn bị ám ảnh về quĩ thời gian. Trong một lần đi họp, Bùi Xuân Phái gặp một vị lănh đạo của Thành phố, ông này quen biết Bùi Xuân Phái từ xưa nên thân t́nh hỏi :

-Nếu có một điều ước th́ Phái sẽ ước điều ǵ ?

Họa sĩ trả lời :

-Tôi sẽ ước một ngày có 25 giờ. Như vậy mỗi ngày tôi sẽ có thêm một giờ để làm việc.

Trong nhật kư của danh họa , người ta thấy có một Bùi Xuân Phái làm thơ về thời gian :

Thời giờ đi rơ thật nhanh

Đă đi không thể có phanh nào ḱm

Vẽ đi kẻo tiếc con tim

Đập đi đập lại rồi im lúc nào

Câu chuyện nghệ sĩ

Thời Bùi Xuân Phái, cũng chỉ v́ ngoại ngữ mà đă có lần ông đă bị người hàng xóm cùng nhà phản ánh, thắc mắc với chính quyền: “ Tôi không thấy ông ta hàng ngày phải đi làm như mọi người, suốt ngày chỉ ở nhà, đổ mầu ra, rồi bôi bôi, xóa xóa. Thế rồi thường xuyên tôi nghe thấy trong những lần ông ấy tranh căi với khách, không hiểu có vấn đề ǵ mà các ông này lại x́ xà x́ xồ toàn tiếng Tây ?”

Bạn hỏi Bùi Xuân Phái có phải là người “thân Pháp”( ở đây ta nên hiểu ông thân Pháp ở chiều hướng nào ?) Nói chung, tôi nghĩ, hầu như các họa sĩ VN nếu muốn hay đều “thân Pháp” cả. Nghĩa là họ coi hội họa Pháp làm chuẩn. Điểm mặt các họa sĩ thành danh và có những thành tựu đáng trân trọng, tôi nhận thấy, những người đó đều phải đi qua lối cổng : Ecole de Paris.

Nhà Bùi Xuân Phái thường có nhiều bạn văn nghệ sĩ đến chơi. Trong thời chiến, như vậy cũng bị xem là tụ tập đông người, và có thể bị chính quyền địa phương gọi lên nhắc nhở. Nhiều lần các ông tranh luận các vấn đề nghệ thuật hăng quá, khiến hàng xóm tưởng các ông có xung đột lớn nên đi tŕnh báo. Bùi Xuân Phái cũng bị gọi lên để nhắc nhở và lưu ư: “Nếu lần sau c̣n để khách đến chơi nhà, to tiếng căi nhau như vậy, chính quyền sẽ điều đội dân pḥng đến trói lại từng người một”  Nhưng sau đó họ lại nhờ Bùi Xuân Phái vẽ hai bức tranh khá lớn để trang trí cho cuộc bầu cử ở khu phố.

Có tranh trong nhà thượng nghị sĩ Mỹ

Trong thời chiến, có lần Bùi Xuân Phái nhận được giấy mời của Bộ Nội vụ, mời ông lên làm việc. Hôm nhận được giấy, Bùi Xuân Phái vừa băn khoăn vừa lo âu. Ông mất ngủ cả đêm, và trở dậy hút thuốc lào vặt liên miên. Nghĩ cách ứng phó, nhưng ông càng nghĩ càng chẳng nghĩ ra được cách ǵ bởi v́ ông không hiểu điều ǵ đang đợi ông ở đó. Sáng hôm sau, người nhà buồn bă ra cổng tiễn và nh́n dáng ông lên xe đi về phía người ta hẹn gặp . Măi đến trưa, Bùi Xuân Phái về nhà, nét mặt ông đă bớt đi vẻ căng thẳng, ông cười giải thích: “Công an họ nhận được thông tin là trong nhà riêng của một thượng nghị sĩ Mỹ có tranh của Bùi Xuân Phái. Họ yêu cầu tôi giải thích điều đó. Nhưng, tôi có nói với họ là chưa bao giờ tôi tiếp người nước ngoài tại nhà riêng và bán hay tặng tranh cho họ”.

Việc tranh Bùi Xuân Phái lưu lạc sang tận Mỹ và nằm ở nhà ông thượng nghi sĩ nước này, vào thời đó là khá nghiêm trọng và làm mọi người ngạc nhiên. Không một ai có thể hiểu được là nó đă lên đường bằng cách nào.

Tôi ngờ tôi là người có tài

Họa sĩ Việt Hải, một lần có kể lại câu chuyện từ năm 1958 cho tôi nghe. Khi đó Việt Hải đang là sinh viên trường mỹ thuật do chính Bùi Xuân Phái  phụ trách,giảng dậy. Trong buổi họp “Phê và tự phê” Việt Hải là thư kư, ghi chép lại những lời tự phê của người thầy ḿnh. Trong buổi họp phừng phừng khí thế đấu tranh ấy, Vũ Giáng Hương(cũng là học tṛ của Bùi Xuân Phái) làm chủ tọa. “Rất nhiều vấn đề mà thời gian quá lâu đă làm tôi quên nhưng tôi c̣n nhớ măi khi Bùi Xuân Phái phải trả lời câu hỏi, người họa sĩ vẽ để làm ǵ ? Bùi Xuân Phái  đă nói: “ Tôi vẽ để làm sáng tỏ 3 điều: Tôi là người tốt. Tôi là người yêu nước. Tôi là người có tài.”

Năm 1984, là khách đến dự khai mặc cuộc triển lăm cá nhân đầu tiên của Bùi Xuân Phái ,Việt Hải đă đem chuyện cũ cách đó đă 30 năm ra hỏi Bùi Xuân Phái: “Bây giờ ông sẽ trả lời như thế nào, nếu người ta lại hỏi vẫn câu hỏi đó?”

Bùi Xuân Phái  đáp:

-Tôi vẫn trả lời như vậy. Tuy nhiên ở vế thứ ba, tôi muốn sửa lại một chút: Tôi ngờ tôi là người có tài.

Tay nào tay trái, tay nào tay phải?

Một lần Bùi Xuân Phái đến chơi nhà đạo diễn Trần Thịnh, ông uống rượu với bạn đến khi thấy trời sẩm tối mới ngỏ ư ra về. Trần Thịnh thấy Bùi Xuân Phái đă chếnh choáng, e ngại cho bạn một ḿnh về nhà trong t́nh trạng say, nên đă lấy thêm một xe đạp nữa đi theo tiễn Phái về nhà. Bùi Xuân Phái đạp xe đi trước, đến ngă tư, lẽ ra phải rẽ phải, nhưng vẫn thấy Phái lững thững đạp xe đi thẳng. Thấy vậy, Trần Thịnh kêu lên:

- Phái, Phái, rẽ tay phải.

Lúc này Bùi Xuân Phái đă say quá rồi, nghe Trần Thịnh nói vậy, ông bèn hỏi:

-Thịnh ơi, tay nào là tay phải, tay nào là tay trái nhỉ?

Ông hoàng và nhà thơ

Một lần nhà thơ Vũ Đ́nh Liên hớn hở đến nhà Bùi Xuân Phái khoe kể chuyện ông vừa được vinh danh là ông hoàng. Mọi người ngạc nhiên hỏi khi nào, bao giờ, ở đâu? Vũ tiên sinh bèn kể:

-Vừa mới đây thôi, khi tôi đang đi bộ lững thững dưới ḷng đường th́ bị một anh lái xe tḥ đầu ra cửa kính, quát lên: “Nhà ông này sao đi đứng nghênh ngang như ông hoàng”  Nhà thơ tỏ ra thích thú v́ theo ông: “Chưa bao giờ ḿnh được ai gọi có ai gọi là ông hoàng”  Nghe vậy, có người hỏi  “Ông hoàng sao bằng nhà thơ? ” Vũ Đ́nh Liên ngẩn ra một lúc v́ sướng, ông vỗ tay đét một cái vào đùi:

-Ừ, đấy là tôi kể chuyện thời sự nó vừa xẩy ra trên đường ḿnh đi, chứ bảo tôi trao đổi chức danh nhà thơ để trở thành ông hoàng, xin thưa, không bao giờ tôi thèm.

Đốt trái tim trầm gửi gió hương

Nhà thơ Vũ Đ́nh Liên cứ sáng tác được bài thơ nào th́ người đầu tiên phải chịu trận, nghe thơ của ông lại chính là Bùi Xuân Phái.

Và hầu như bài thơ nào của Vũ Đ́nh Liên cũng được Phái vẽ minh họa. Thời các ông chưa có máy photocopy, nên muốn tự ra một tập thơ, nhà thơ phải chép tay ra vài ba quyển để tặng bạn bè, và cũng lại do Bùi Xuân Phái tŕnh bày b́a. Giới sưu tập ngày nay cũng lùng t́m kiếm những tập thơ chép tay có bản vẽ minh họa của Bùi Xuân Phái với giá rất cao. Ngày đó, nhà thơ Vũ Đ́nh Liên cũng có câu trong một bài thơ: “Sách chửa kịp in đă có b́a”

Nhà thơ Vũ Đ́nh Liên có làm tiếp theo mấy bài thơ theo chủ đề “Ông đồ”. Trong đó có bài thơ “Ông đồ Cộng Sản” và lại nhờ Bùi Xuân Phái minh họa. Sau khi xem, Phái bảo bạn:

-Làm sao tôi có thể vẽ ông đồ Cộng Sản đội khăn xếp mặc áo the, ngồi bó gối viết câu đối được chứ ?  Ông từ chối không vẽ v́ biết sẽ rắc rối. Sau nhà thơ Vũ Đ́nh Liên gợi ư Bùi Xuân Phái vẽ một cành đào để minh họa cho bài thơ đó.

Lại lần khác, Bùi Xuân Phái vẽ minh họa cho bài thơ của Vũ Đ́nh Liên. Họa sĩ chọn câu “Đốt trái tim trầm gửi gió hương” trong bài thơ v́ ông lấy làm tâm đắc. Bùi Xuân Phái vẽ bức minh họa có trái tim đang bốc lửa. Sau đó có người khách hỏi mua, ông từ chối và nói:

-Đă mang tinh thần: “Đốt trái tim trầm gửi gió hương” c̣n muốn đem ra mua bán là sao? Bùi Xuân Phái đă sai tôi cầm bức tranh đó đi gặp Vũ Đ́nh Liên để giao gửi tác phẩm ấy. Sau đó nhà thơ Vũ Đ́nh Liên thích bức minh họa này quá nên đă dùng  làm logo, biểu tượng của căn gác Hương Lửa 11 Hàng Bông, nơi các ông thường gặp gỡ và đàm đạo chuyện nghệ thuật. Lúc đầu nhà thơ dự định đặt cho căn gác xép đó là Đền Văn Hóa, nhưng mọi người can v́ thấy nghe có vẻ to tát quá, nhà thơ bèn đặt tên cho "trụ sở" của các ông là gác Hương Lửa.

Giả làm bức tượng

Hôm Bùi Xuân Phái có việc gấp phải đi ra khỏi nhà, ông đi ra cổng th́ chạm trán Vũ Đ́nh Liên đi vào. Bùi Xuân Phái tế nhị, muốn tránh cho bạn khỏi phải nhận lời xin lỗi của ḿnh, ông vội trèo lên cái cối đá đang nằm úp ở sân. Bùi Xuân Phái đứng im, giả làm bức tượng. Vũ tiên sinh lững thững đi qua “bức tượng” mà không hề hay biết ǵ.

Trách nhiệm với những bức vẽ minh họa

Một lần họa sĩ Bùi Xuân Phái nhận lời vẽ minh họa cho một truyện ngắn. Tấm h́nh minh họa là mô tả con trâu. Ông loay hoay mất cả buổi tối v́ không t́m thấy tư liệu ảnh nào có h́nh con trâu phù hợp với ư muốn.Ông có thể vẽ được con trâu theo trí nhớ, nhưng ông thấy phải có trách nhiệm về bức minh họa của ḿnh. Ông phân vân v́ không biết chắc là hai cái tai và hai cái sừng con trâu, cái nào nằm ở vị trí trước và sau. Sau đó ông đi gặp các bạn ông để hỏi: “ Cái tai của con trâu, nó nằm phía trước hay phía sau cái sừng của nó nhỉ?” Các bạn ông cũng ngơ ngác không biết nốt. Sau cùng ông phải nhờ người đưa ông ra ngoại thành, nơi có những con trâu đang gặm cỏ trên cánh đồng. Nh́n thấy trâu, ông mừng quá, vội lấy sổ tay ra ghi chép lại kỹ lưỡng vị trí của chiếc tai và chiếc sừng con trâu.

Qua chuyện này thấy được trách nhiệm của ông rất cao mỗi khi thực hiện một tác phẩm dù lớn hay nhỏ. Mảng đề tài nổi tiếng nhất của ông là phố cổ, nhưng ít ai thấy được rằng ông là người hiểu biết thấu đáo về từng chi tiết, từng cấu trúc của những căn nhà cổ, ông yêu nó, ông cảm nhận nó, hiểu biết tường tận về nó và nó đă được nhập vào trong tâm thức của người nghệ sĩ.

Bộ ngoại giao đặt vẽ

Bộ Ngoại giao cũng đă có lần đặt họa sĩ vẽ một bức tranh chân dung để làm quà tặng cho một yếu nhân ngoại quốc. Lần đó người nhân viên của bộ có đem đến 2 phong b́, 1 phong b́ đựng bức ảnh để họa sĩ vẽ bức chân dung theo đó, phong b́ kia dầy hơn, chắc là tiền. Bùi Xuân Phái mở xem phong b́ có đựng tấm ảnh và ông nhận thấy, đó là h́nh một người đàn ông...Tây đen. Ông vội vàng cho bức ảnh trở lại phong b́ và nói với người khách đến đặt vẽ:

-Cả đời tôi chưa bao giờ vẽ chân dung người da đen nên tôi không đủ tự tin để nhận lời vẽ chân dung theo bức ảnh này.

Bức chân dung Trần Thịnh

Đạo diễn Trần Thịnh có đặt Bùi Xuân Phái vẽ cho ḿnh một bức chân dung. Lần đó v́ muốn tiết kiệm, Trần Thịnh đă đem đến cho Bùi Xuân Phái một bức tranh của một họa sĩ khác vẽ. Bức này chắc Trần Thịnh được tặng và đă làm ông chán, nên Trần thịnh dùng nó để khỏi phải mua toan mới. Trần Thịnh bảo Bùi Xuân Phái dùng nó vẽ đè lên, nhưng họa sĩ đă một mực từ chối, ông bảo:

- Đây là đứa con tinh thần của một họa sĩ nào đó. Nếu nó không làm ông thích th́ ông nên dùng nó tặng lại cho người khác hoặc cất đi. Đừng bao giờ phá hủy tác phẩm của ai đó, c̣n tệ hơn nữa là, vẽ tranh ḿnh đè lên tranh của người khác. Chuyện này chắc chẳng có họa sĩ nào dám làm như thế.

Nghe bạn nói vậy, Trần Thịnh vội đem bức tranh đó về, rồi lần sau trở lại xưởng vẽ với tấm toan mới tinh. Bùi Xuân Phái vui vẻ nhận lời vẽ chân dung cho Trần Thịnh. Khi bức chân dung này đang gần hoàn thành, Trần Thịnh bèn yêu cầu Bùi Xuân Phái ghi chữ “Kiều” vào cuốn sách mà Trần Thịnh đang cầm ở trên tay, nhưng Bùi Xuân Phái nhất mực không chịu, ông nói:

- Viết chữ Kiều vào quyển sách đó th́ khó khăn ǵ đâu, nhưng tôi không muốn v́ đó là quan niệm nghệ thuật của tôi và tôi chịu trách nhiệm về bức tranh chứ không phải ông.

Cuối cùng Trần Thịnh đành vui vẻ v́ nhận thấy bạn nói có lư, mặt khác, bức chân dung đang quá đẹp.

Hiện nay bức chân dung Trần Thịnh đang ở Pháp, thuộc sưu tập của bà Thẩm Đôn Thư. Và bà Đôn Thư cũng đă có lần tuyên bố: “ Khi tôi c̣n đang sống, th́ đừng bao giờ có ai đặt ra câu hỏi combien (bao nhiêu) với bức chân dung này” Thế nhưng, vào tháng 4 năm 2008, người ta thấy có sự xuất hiện bức chân dung này tại nhà đấu giá danh tiếng số 1 thế giới: Sotheby’s. Về bức Chân dung Trần Thịnh được Sotheby’s bán trót lọt cho khách mua với giá 77.996USD đă có lần bị tôi tố giác với công luận là Sotheby’s đă bán tranh giả.

Nghệ thuật không thể vội

Những năm cuối đời, tên tuổi của Bùi Xuân Phái bắt đầu lan rộng và bay xa. Người ngoại quốc mến mộ nghệ thuật và t́m đến mua tranh ông khá nhiều.Và cũng bắt đầu xuất hiện một số nhà giầu trong nước đặt ông vẽ tranh chân dung họ.

Có một vị nhà giầu, vốn là dân chơi chim và cây cảnh, đặt ông vẽ một bức chân dung với yêu cầu là phải vẽ một cái vô tuyến và ông này đang ở trên màn h́nh cái vô tuyến ấy. Bùi Xuân Phái lắc đầu từ chối không vẽ. Sau vị nhà giầu này đành chấp nhận để họa sĩ muốn vẽ thế nào tùy. Bùi Xuân Phái đành ừ ào cho qua chuyện, ông bảo:

-Đợi khi nào tôi có hứng, tôi sẽ gọi ông đến ngồi làm mẫu để vẽ.

Ông nhà giầu về nhà đợi, mấy tuần trôi qua rồi mà không thấy họa sĩ gọi đến làm mẫu. Sốt ruột quá bèn qua nhà họa sĩ hỏi :

- Hôm nay ông đă có hứng chưa?

Nhiều lần nghe hỏi như thế, Bùi Xuân Phái đành phải giải thích:

- Nếu vẽ bức chân dung chỉ dành cho một ḿnh ông thích thôi th́ rất dễ và tôi sẽ vẽ cho ông xong ngay bây giờ. Nhưng nếu để cho mọi người xem bức chân dung đó mà cũng thích được th́ lại là chuyện khác. Nghệ thuật không thể vội, ông ạ.

Qua chuyện này cho thấy, những bức tranh của Bùi Xuân Phái đă truyền cảm được và lay động được người xem v́ chúng luôn được bắt nguồn từ t́nh yêu. Ông cũng đă nói: “Ḿnh chỉ vẽ được hay khi ḿnh thực sự say mê và yêu thích cái chủ đề mà ḿnh vẽ”

Bức chân dung Mai Trang

Một lần khác, có cô gái tên là Mai Trang, cô này vốn là chủ hàng bán mỳ vằn thắn ở phố Huế. Cô đặt Bùi Xuân Phái vẽ chân dung. Bức họa chân dung đă gần vẽ xong, Mai Trang xem và đưa ra mấy đề nghị của cô với họa sĩ :

- Bác vẽ thêm cho cháu mấy cái ṿng bằng vàng đeo vào cổ tay và dây chuyền vàng đeo ở cổ cho nó sang.

Bùi Xuân Phái bảo:

- Nào tôi có tiếc ǵ cho cô mấy cái ṿng vàng...vẽ. Bây giờ nếu vẽ mấy cái ṿng vàng vào tranh, mầu vàng có thể sẽ phá vỡ ḥa sắc của cả bức tranh đă gần xong. Để chiều ư cô, tôi sẽ cho cô một cái nhẫn vàng đeo ở ngón tay thôi nhé.

Nghe nói thế, mọi người và Mai Trang cùng cười vui vẻ. Mọi người can và khuyên Mai Trang, để yên cho Bùi Xuân Phái vẽ theo ư thích của ông.

Quặng nghe thành quạ

Họa sĩ Năng Hiển từ nay né tránh, không dám “loạng quạng” tuyên ngôn ǵ với cánh nhà báo nữa v́ một lần báo đă đăng bài nói rằng họa sĩ Bùi Xuân Phái đă nhận định về Năng Hiển: “Cậu là con quạ”.

Lần t́nh cờ tôi gặp Năng Hiển, khi nghe tôi hỏi về từ ngữ lạ tai vừa đọc thấy trên báo, ông vội than phiền:

-Hôm tớ cầm đọc bài báo, cũng bị choáng, muốn ngă lăn chiêng luôn. Khổ, ông Phái vốn là người hiền lành, điềm đạm, ai gần ông cũng biết như vậy, chứ đời nào ông lại nói bạn là “con quạ”. Nguyên là, bữa đó tôi có mời Bùi tiên sinh lại nhà chơi nhân dịp ḿnh vừa vẽ xong một serie tranh mới. Xem tranh xong thấy Phái ngẫm ngợi, chưa nói ǵ. Tôi bèn hỏi Phái cho ư kiến, ông chỉ nói : “Cậu là quặng” thế rồi ông ra về. Cả đêm hôm đó tôi thao thức nghĩ về câu nhận định của Phái, măi sau vỡ lẽ ra, ngồi phắt dậy, sướng quá v́ nó đúng với thực lực của ḿnh. Tranh vẽ của ḿnh lâu nay chưa nổi lên được là v́ nó mới chỉ là quặng! Khai thác được ra quặng đă là quí nhưng nó vẫn chưa là thành phẩm, muốn thành thứ hàng được người ta sử dụng th́ quặng vàng hay quặng sắt cũng vẫn phải qua quá tŕnh xử lư, tôi luyện. Đến viên ngọc, trước khi là viên ngọc quí, cũng chỉ là ḥn đá, phải qua quá tŕnh mài dũa, đẽo gọt mới trở thành ngọc quí chứ. Tranh của tôi thời đó c̣n thiếu một cái ǵ đó mà ông Phái chưa diễn giải một cách rốt ráo ngay được nên ông dùng từ “quặng” là rất trúng.

Tôi hỏi họa sĩ Năng Hiển :

-Sao bác không giải thích rơ như vậy để cô bé nhà báo đó hiểu?

Họa sĩ Năng Hiển bảo:

-Th́ tôi lại bắt chước ông Phái, thủng thẳng nói một câu như thế rồi bỏ đi cho nó có vẻ bí hiểm. Dè đâu bữa đó lại vớ được một cô nhà báo vừa không chịu suy luận lại vừa ngăng tai hay sao đó mà lại tưởng là Bùi Xuân Phái bảo tôi là con quạ! Tôi cũng không hiểu sao báo họ lại cho đăng, bộ họ tưởng ông Phái muốn chơi chữ ǵ cao siêu chăng?

Lời tiên tri kỳ diệu

Lúc sinh thời, ngoài việc Bùi Xuân Phái thường làm “người mẫu” bất đắc dĩ cho các nhà nhiếp ảnh chụp chân dung, ông c̣n có lần làm “diễn viên điện ảnh” cho một bộ phim truyện nữa. Có lần một đạo diễn đang xây dựng bộ phim (Hy vọng cuối cùng, của đạo diễn Trần Phương) trong kịch bản có cảnh người họa sĩ đang làm việc, thế là vị đạo diễn nghĩ ngay đến Bùi Xuân Phái, và năn nỉ nhờ ông đảm nhiệm vai này. Vị đạo diễn bảo:

- Ông cứ đứng vẽ như mọi ngày ông vẽ, sau đó sẽ có một người khách đi t́m nhà người hàng xóm, khi vị khách này hỏi th́ ông trả lời và chỉ tay lên gác 3, chỉ vậy thôi.

Bùi Xuân Phái vui vẻ nhận lời. Đến hẹn, cả đoàn làm phim vác máy đến quay, Bùi Xuân Phái đứng làm việc trước giá vẽ rất tự nhiên v́ đó là công việc mà ông đă rất quen từ mấy chục năm rồi. Bỗng dưng có vị khách lạ ngơ ngác đi vào và cất tiếng hỏi ông:

- Bác họa sĩ ơi, cho tôi hỏi nhà anh Phương ở đâu?

Bùi Xuân Phái dừng bút vẽ, và ông trả lời:

-Nhà Phương ở trên gác 3 kia. Rồi ông chỉ tay lên gác cho người khách thấy.

Công việc của ông thế là hoàn thành. Bùi Xuân Phái cũng thấy thú vị, ông nhoẻn cười, bảo:

- Bây giờ ḿnh cũng là diễn viên mới oai chứ.

Mẹ tôi cũng vui, bà bảo với Bùi Xuân Phái :

-Đấy là đóng phim, nhưng thực tại, nếu có người khách lạ nào đến hỏi nhà Phương ở đâu th́ ông chớ có nói thế và ch́a tay chỉ lên gác 3 nhé.

Mọi người cười ồ vui vẻ v́ nhận thấy có sự trùng hợp. Nhân vật tên Phương trong phim cũng là tên của tôi, chỉ khác là gác 3 kia là nhà của hàng xóm. Nhà tôi ngày đó chỉ có trần x́ một căn pḥng ở tầng dưới. Thế nhưng điều mà không ai ngờ tới, cho dù giầu trí tưởng tượng cách mấy vào khi đó là thời thế cũng có lúc đổi thay. Sau khi Bùi Xuân Phái mất một thời gian, lần lượt từng căn pḥng ở 87 Thuốc Bắc rơi vào quyền sở hữu của tôi trong đó có cả căn pḥng gác 3 kia nữa (khi xưa toàn bộ khu nhà 87 này là của ông nội, nhưng các cụ đă bán từ rất lâu, chỉ giữ lại một căn pḥng. Đời ông bán, đời cháu chuộc) Tôi vừa biết ơn vừa cảm thấy có điều kỳ diệu là Bùi Xuân Phái đă “tiên tri” đúng.

Tư chất nghệ sĩ

Ḿnh thấy có nhiều họa sĩ trẻ mắc bệnh hoang tưởng và tự huyễn hoặc bằng cách tạo ra phong cách nghệ sĩ lớn. Vài lần ḿnh chạm mắt nh́n phải mấy vị “kịch sĩ” không chuyên này (trên vô tuyến hay ngoài đường phố) mà thấy nhột nhạt, tức cười.

Một số họa sĩ “quá niên trạc ngoại tứ tuần” muốn tỏ ra là bắt kịp thời cuộc nên thường cạo trọc đầu, hoặc để tóc dài, rồi buộc túm lại như cái đuôi gà, đeo kính tṛn kiểu John Lennon, rất căng thẳng với vẻ mặt của một đạo sĩ khổ hạnh, nh́n mà muốn tránh cho nhanh. Tác phẩm  của họ như thế nào th́ người ta đă biết rồi c̣n có ǵ mà phải cố diễn cho đời thêm mệt mỏi .

Thực tế, người mộ điệu nghệ thuật (trên khắp thế giới) không ai cần quan tâm tới h́nh thức  bề ngoài, và cũng chẳng cần biết h́nh hài và tính nết của người nghệ sĩ như thế nào. Người ta chỉ quan tâm và nh́n vào chính tác phẩm của anh ta là biết anh ta là ai và đang ở đâu. Đành rằng, nghệ thuật là thứ khác với đời thường. Nó được nâng cấp từ hiện thực cuộc sống lên thành mức mới lạ và ưa nh́n, v́ thế những người làm nghệ thuật thường là …chẳng giống ai. Nhưng nếu lấy thí dụ về bộ tứ huyền thoại Sáng-Nghiêm-Liên-Phái th́ thấy rằng, nếu có sự khác người th́ đó chỉ là cái khác trong thế giới nội tâm của họ thôi. Nếu tiếp xúc với các maitre này, ai cũng thấy là họ sống cả một đời b́nh dị và dễ gần, dễ chiều. Nếu có vẻ ǵ đấy được xem là "chất nghệ" th́ thực ra đó là cái tật và thói quen, hay gọi cho đúng th́ đó chính là tư chất của họ. Hoàn toàn không có chuyện họ cần phải “diễn”

Các maitre mà ḿnh biết đều chẳng ông nào coi trọng h́nh thức bên ngoài của ḿnh là cái đinh ǵ, hiếm khi thấy h́nh ảnh “mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao”. Xiêm y mũ măo, thường thuận lợi và sẵn có th́ dùng. Mặt khác, thời các ông, chưa có sức ép của các phương tiện truyền thông như bây giờ. Hầu như trong cá nhân của từng nghệ sĩ thời đó, cả đời chả bao giờ có tấm h́nh nào lên báo, hay một bài phỏng vấn. Thế nên việc ǵ phải "diễn"? Các ông sống "hồn nhiên như cô tiên" có thể nhờ có một bối cảnh đất nước như thế chăng. Và nếu họ không có cả một quá tŕnh lặng lẽ, ẩn nhẫn, miệt mài lao động sáng tạo th́ liệu họ có thàng công dữ dội như thế không? Quan trọng hơn, theo tôi, họ là những nghệ sĩ bạo gan bơi ngược ḍng chủ lưu, t́m ra cho bằng được con đường riêng của ḿnh trong sáng tạo nghệ thuật, làm nên những tác phẩm mà ban đầu đă bị đón tiếp một cách lừng khừng, ghẻ lạnh nhưng bây giờ đă trở thành những giá trị được cả xă hội thừa nhận. Mặc dù sống và làm việc trong cảnh ngặt nghèo, bó buộc, nhưng nếu họ không có một lịch sử như thế th́ ngọn lửa nào đủ cường độ để tạo ra những “vàng ṛng” của đất nước?

Nhầm họa sĩ là cán bộ phường

Họa sĩ Dương Bích Liên, hồi mới giải phóng miền Nam, ông vô chơi Sài G̣n. Dương Bích Liên ngạc nhiên khi đi vào khu đèn đỏ của dân ăn chơi đất Sài Thành. Dương Bích Liên đi đến đâu th́ các cô gái bỏ chạy và lảng tránh ông thật nhanh. Băn khoăn quá, ông bèn t́m một người để hỏi cho biết nguyên nhân. Sau ông mới vỡ lẽ ra là do ông đội cái nón cối (dân miền Nam không ai đội loại mũ cối này). V́ thế các kiều nữ đă hoảng sợ v́ tưởng Dương Bích Liên là cán bộ phường đi tuần tra .

Thói quen của họa sĩ

Họa sĩ Nguyễn Sáng lại có thói quen khá buồn cười là ông thích ngồi xổm, nhà có ghế đàng hoàng nhưng ông không chịu ngồi. Có người thấy ái ngại bảo ông ngồi vào ghế, ông cáu kỉnh gắt

-Nếu ngồi vào ghế tôi sẽ không nghĩ ra được điều ǵ hay hớm cả.

H́nh ảnh Nguyễn Sáng mỗi lần đến chơi với Bùi Xuân Phái, ông thích ngồi xổm bên cạnh một chiếc nghế  Sofa luôn làm tôi thấy buồn cười.

Không muốn tiếp người lạ

Một lần nhà phê b́nh mỹ thuật Thái Bá Vân đi cùng với một nhà tri thức Việt kiều về thăm Việt Nam đến chơi nhà danh họa Nguyễn Tư Nghiêm. Ông Vân thấy cửa nhà họa sĩ đóng, bèn đập cửa, gọi:

-Ông Nghiêm ơi, mở cửa cho chúng tôi vào.

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm từ trong nhà nh́n qua lỗ khóa và thấy ông Vân đi cùng với một người lạ. Nhà danh họa không chịu mở cửa mà nói vọng ra :

-Nếu chỉ một ḿnh ông Vân vào thôi th́ tôi sẽ mở cửa.

Đấy là thói quen của bộ tứ Sáng, Nghiêm, Liên, Phái hầu như đều dị ứng và không chịu ngồi chung với người lạ, trừ Bùi Xuân Phái. Bởi tính ông vốn hồn nhiên và mến khách, tuy nhiên khi gặp người lạ cũng sẽ khiến ông phải dè chừng từng câu nói. Thời đó, các ông thường nghi ngờ người lạ đối diện với ḿnh là “cá ch́m” (indicator)

Con mèo vẽ của Bùi Xuân Phái

Khi họa sĩ Bùi Xuân Phái đang say sưa vẽ, ông giống như người “lên đồng”. Mọi chuyện diễn ra xung quanh ông không c̣n hay biết ǵ nữa. Người khác muốn nói điều ǵ hay muốn gọi v́ có việc cần sẽ phải lấy tay lay vào người ông. Khi đó ông mới chợt giật ḿnh rồi thảng thốt hỏi: “Có chuyện ǵ thế?”

Bùi Xuân Phái cũng không thích cho người nhà nuôi mèo v́ khi ông đang vẽ, mèo hay đến gần và cọ ḿnh vào người ông khiến ông giật ḿnh và tan biến mất cảm hứng sáng tác. Ông cũng phàn nàn là mèo thường hay đến góc vẽ của ông nằm cuộn tṛn ngủ khiến nhiều lần ông tưởng là chiếc khăn lau bút. Khi ông túm vào “chiếc khăn lau bút” ấy th́ cả họa sĩ lẫn mèo đều cùng kêu lên thất thanh v́ bị giật ḿnh. Khi người nhà chiều ư Bùi Xuân Phái, không nuôi mèo nữa th́ nhà lại xuất hiện chuột, chúng phá hoại và gặm nhấm tranh của ông. Thế là ông liền vẽ một serie mèo lớn nhỏ và đặt ở các góc nhà để dọa chuột. Sau này ông mất, những con mèo giấy dùng để dọa chuột đó của Bùi Xuân Phái được các đại gia sưu tập trả giá tới 2 ngàn đô la Mỹ một con.

Nhà thơ vẫn thường “gàn”

Nhà thơ Vũ Đ́nh Liên cũng có tiếng là “gàn”. Ông thường ăn mặc xuề x̣a, lôi thôi. Có lần ông được mời đến Sứ quán Pháp để dự tiệc mừng ngày Quốc khánh.Trước lúc đi, các bạn bảo nhà thơ:

-Ông đừng đến Sứ quán trong trang phục như thế này. Ai ở đó sẽ nhận ra ông là ai đâu? Ai ở đó sẽ nhận ra ông là tác giả bài thơ Ông đồ? Ai ở đó có cân mà cân đong được tấm ḷng của ông? Ông hăy vận bộ véc cho đúng điệu, đừng ăn mặc lôi thôi, nhếc nhác như thế. V́ có thể ông sẽ bị mời về ngay từ cửa.

Nhà thơ nói :

-Tôi chẳng có bộ véc nào cả

Bạn ông nói :

-Chúng tôi sẽ cho ông mượn

Nhà thơ nói :

-Tôi chẳng mẩy may quan tâm ǵ tới bất kỳ thứ vay mượn nào cả. Bất kỳ cái ǵ không phải của tôi th́ cũng sẽ măi măi không phải của tôi.

Kết quả là ông bị người ta ngăn lại ngay từ ngoài cửa bởi trong giấy mời người ta đă ghi rơ “Dress: Smart Casual”

 

Lư tưởng sống của tôi

Một hôm, đang trong lúc trà dư tửu hậu cùng nhau đàm đạo nghệ thuật thi ca, bỗng dưng nhà thơ Vũ Đ́nh Liên hỏi Bùi Xuân Phái một câu, mang tinh thần rất lập trường, làm cho mọi người phải giật ḿnh: "Anh Phái ơi, lư tưởng sống của anh là ǵ?" Nghĩ ngợi một lát, Bùi Xuân Phái đáp: "Lư tưởng sống của tôi là làm cho mọi người vui"

Bao nhiêu nhiêu khê rồi c̣n chưa đủ sao?

Tác giả bài thơ Ông Đồ vốn có tính nói nhiều và cũng rất thích đọc thơ của ḿnh. Khi nhà thơ đọc thơ, chỉ muốn mọi người có mặt phải im lặng nghe thơ của ông. Tôi nhớ có lần không may cho nhà thơ khi ông đến chơi nhà nhưng t́nh cờ bữa đó lại có họa sĩ Nguyễn Sáng đă đến và ngồi chơi với Bùi Xuân Phái từ trước. Nhà thơ lôi tập bản thảo từ trong chiếc túi ra và theo thói quen, bắt đầu cất tiếng đọc vang.

Họa sĩ Nguyễn Sáng đứng phắt dậy như người bị điện giật, quát to:

-Thôi! Cuộc đời này đă có bao nhiêu phiền nhiễu, bao nhiêu nhiêu khê rồi c̣n chưa đủ sao?

 

Ông xă nhà tôi đó

Sinh thời, họa sĩ Lưu Công Nhân sống với tính cách có phần ngang tàng, kiểu "tay chơi" và rất ưa hài hước. Có lần ông đến chơi với Bùi Xuân Phái và kể câu chuyện: do có việc cần gấp, cần phải t́m gặp vợ để trao đổi trước khi quyết định một vấn đề hệ trọng, khiến ông buộc phải đến một cơ quan được bảo vệ khá nghiêm ngặt và chính bà vợ của ông lại là giám đốc, lănh đạo ở đó. Khi Lưu Công Nhân đến cổng cơ quan th́ bị bảo vệ chặn lại, bảo đứng yên đấy để chạy vào thông báo với lănh đạo. Khi nghe bảo vệ báo cáo lại sự việc và kể lại đặc điểm nhân dạng của vị khách, bà giám đốc liền mỉm cười nhỏ nhẹ: " Mời ông ấy vào đi". Nhưng anh chàng bảo vệ tỏ ra ngần ngại, báo cáo lại cho chắc: "Nhưng ông này mặc quần soóc, để tóc dài, trông có vẻ cấc lấc..." Bà giám đốc bèn nổi cáu: " Đă bảo cho ông ta vào rồi lại c̣n căi. Đó là ông xă nhà tôi đó”

 

Vẽ chân dung bằng cà phê


    Một lần tề tựu với bạn hữu tại Cà phê Lâm, trong lúc cao hứng với trà dư tửu hậu lại có cả “mắt biếc” và nụ cười mỹ nhân, được các bạn hữu đề nghị, họa sĩ Bùi Xuân Phái đă biểu diễn vẽ liền một séance “Chân dung Nga”.
Hôm đó v́ không có đủ phương tiện và màu vẽ nên họa sĩ đành phải dùng cà phê đen và mực bút để vẽ ra những bức họa. Khi họa sĩ kết thúc séance vẽ, người ta đếm được 30 bức họa. Họa sĩ dùng số tranh đó tặng mọi người có mặt. Cô Nga được họa sĩ ưu tiên chọn trước và chỉ khiêm tốn lấy về cho ḿnh 5 bức, nhà thơ Dương Tường lấy được 12 bức, họa sĩ Lưu Công nhân và vài người khác chia nhau số tranh c̣n lại.
Từ nhiều năm về trước , người ta đă được biết giá bán cho một bức này trên “sàn” mỹ thuật trong nước khởi điểm là 2400 USD. Và cô Nga là người mẫu trong buổi chiều đáng nhớ đó, người từng sở hữu 5 bức chân dung của Bùi Xuân Phái vẽ chính ḿnh, hiện đang bị giới đại gia sưu tập săn lùng tích cực, t́m kiếm, ḍ hỏi địa chỉ để... theo cách nói vui của họ là: “đọc lệnh thu hồi”.
Tôi cũng rất muốn được biết số phận của những bức tranh chân dung cô Nga được vẽ bằng cà phê của Bùi Xuân Phái hiện ra sao, vẫn c̣n lại ở Việt Nam hay đă bay đi tới chân trời góc bể nào?

Ngày nào em cũng nhớ đến anh !

Trong một lần ra thăm Thủ đô, Trịnh Công Sơn đă đề nghị Bùi Xuân Phái vẽ cho ḿnh một bức chân dung làm kỷ niệm. Để vui ḷng họa sĩ, Trịnh Công Sơn hứa khi trở về Sài G̣n sẽ gửi ra biếu họa sĩ một hộp sơn. Nghe vậy, Bùi Xuân Phái vui vẻ ngay. Ông hăm hở lôi đồ nghề ra, vẽ ngay bức chân dung Trịnh Công Sơn bằng chất liệu sơn dầu (oil painting ) kích thước khá lớn. Sau đó,Trịnh Công Sơn trở về Sài G̣n và mang theo bức tranh. C̣n họa sĩ họ Bùi ở nhà, chờ đợi món quà là hộp sơn cũng đă khá lâu, nhưng “ chờ đợi măi cuối cùng... em chẳng đến”. Chắc hẳn nhạc sĩ họ Trịnh đă mải mê mỗi ngày “chọn một niềm vui” nên đă quên hẳn hộp sơn như đă hứa. Thế rồi có một ngày, họa sĩ họ Bùi mừng v́ nhận được thư của Trịnh Công Sơn từ Sài G̣n gửi ra, trong thư có đoạn viết : “Ngày nào em cũng nhớ đến anh!”

Họa sĩ Bùi Xuân Phái vốn có tiếng là người hóm hỉnh, và cũng có ư muốn nhắc khéo, nên trong thư phúc đáp ông bèn viết : “Ngày nào tôi cũng nhớ đến Sơn” (Oil )!!!

Đưa nhau vào chốn bụi hồng làm chi

Ông Thiếu Bảo (giám đốc nhà xuất bản Minh Đức) sau khi đă lănh đủ 15 năm trong lao tù (do ông liên quan trong vụ NVGP) trở về sống trong cảnh khó khăn, không nơi nương tựa. Khi đó ông Thiếu Bảo đă là người đàn ông cao tuổi, sống độc thân, lại chẳng có nghề hay công việc ǵ để mưu sinh. Cũng may cho ông cựu giám đốc là ông c̣n có một căn nhà mặt phố bé tí tẹo ở phố Bát Đàn, diện tích chỉ khoảng 4 thước ca-rê (?) và c̣n bị đồ đạc choáng mất chỗ nên chỉ đủ chỗ cho 2 người khách. Ông Thiếu Bảo mở quán cà phê ở đó. Ban đầu quán của ông cũng có đồ ăn sáng, nhưng vừa đắt vừa không ngon, nên không có khách gọi. Ông vội vàng kết thúc không phục vụ bữa ăn sáng nữa, chỉ bán cà phê và đồ giải khát. Cung cách bán hàng cùng các đồ dùng phục vụ của quán ông Thiếu Bảo nghĩ lại vừa kinh ngạc vừa buồn cười bởi cà phê được rót ra chiếc tách bé xíu, tất cả, khách gọi bất kể loại nước uống nào cũng nhận được chiếc cốc bé xíu, cứ như thể những đứa trẻ chơi đồ hàng. Nhưng với một người đă sống trong lao tù nhiều năm, chắc ông Thiếu Bảo cho rằng như thế là đă lắm rồi, chẳng c̣n ǵ phải đ̣i hỏi sang hơn.

Tôi thường rủ bạn đến quán này, chủ yếu muốn ủng hộ ông là chính và cũng rất tiện là quán của ông Thiếu Bảo (5 Bát Đàn) chỉ cách nhà tôi có vài bước chân.

Ngồi quán nhấm nháp ly cà phê, nghe ông kể chuyện về những năm tháng khốn khó, ông thường chép miệng nói: “Cuộc đời tựa như giấc ngủ trưa”. B́nh thường, ông Thiếu Bảo là người hiền lành và có tính lạc quan. Sau khi về nhà, gia sản không, tiền bạc không, vậy mà ông vẫn ôm mộng xuất bản. Tôi thường nghe ông nói về những kế hoạch phát triển và những chiến lược về xuất bản. Biết là ông nói phét cho thích cái miệng, nhưng thương ông đang phải sống trong cảnh khó khăn, nên cũng đành chiều ông mà gật gù tán thưởng. Vào những buổi chiều, ông hay chạy sang nhà tôi, ngồi chơi tán gẫu với Bùi Xuân Phá. Có người hỏi “Ông bỏ cửa hàng mà đi thế a ?” Ông cựu giám đốc trả lời “Tôi biết vào tầm này chẳng có ma nào đến cả”. Bùi Xuân Phái cũng quí ông Thiếu Bảo, hai người từ thủa xa xôi đă cùng có những kỷ niệm đẹp, tôi thấy khi gặp nhau họ thường ôn lại những chuyện đă xa lắc mù khơi, rồi cùng cười vui thích. Có hôm tôi thấy họ đồng thanh cùng nhau đọc lại bài thơ từ bao giờ nghe ngân nga như bài hát :

“Làm sao cũng chẳng làm sao

Dẫu có thế nào cũng chẳng làm chi

Làm chi cũng chẳng làm chi

Dẫu có bề ǵ cũng chẳng làm sao”

Nhớ có lần ông Thiếu Bảo nhờ mẹ tôi chuyển giúp ông một bức thư cho một người đàn bà goá cũng là người cùng phố. Vài ngày sau ông Thiếu Bảo nhận được thư hồi âm. Không ai biết bức thư trả lời ông, người đàn bà goá ấy đă nói ǵ với ông, chỉ thấy ông Thiếu Bảo tỏ ra thất vọng và rỗi, ông than trách: “Ở tuổi này mới lại càng cần có nhau chứ sao lại c̣n hỏi: “Đưa nhau vào chốn bụi hồng làm chi? “

Sau giấc mộng không thành với người đàn bà góa đó, có thể đă làm tinh thần ông Thiếu Bảo suy sụp. Từ đấy, tôi không bao giờ c̣n gặp thấy ông Thiếu Bảo nữa. Ông chuyển nhà đi đâu không rơ. Nghe có người nói ông đă chết bệnh ở đâu đó.

Vết thương t́nh đời

Năm 1982, Bùi Xuân Phái lại vấp phải một “tai nạn” nghề nghiệp lần chót. Đó là vụ bản thảo tập thơ chép tay của Hoàng Cầm. Khi đó, ông Thiếu Bảo (Trần Thiếu Bảo, giám đốc nhà xuất bản Minh Đức đă bị xử mười năm tù trong vụ NVGP) cầm tập thơ này và đem đến nhờ Bùi Xuân Phái vẽ phụ bản. Bùi Xuân Phái chiều bạn và đă nhận lời. Ông vẽ được 6 bức. Bùi Xuân Phái đọc xong tập thơ, sau đó đến tôi đọc, tôi thấy có điều ǵ ghê gớm đâu, không thể hiểu được v́ sao ngày đó người ta gọi là “phản động”? Sau khi ông Thiếu Bảo đến nhận 6 bức tranh dùng làm phụ bản cho tập thơ Về Kinh Bắc của Hoàng Cầm, số tranh phụ bản của Bùi Xuân Phái, b́a của bản thảo do Văn Cao tŕnh bày. Vài hôm sau xảy ra vụ nhà thơ Hoàng Hưng gặp rắc rối. (Tôi cũng nghe nói, khi đó họ muốn chuyển cho một nhà xuất bản ở Pháp để ấn hành). Nhà thơ Hoàng Hưng cầm bản thảo này trên đường đi th́ bị bắt, và bị kết vào tội “lưu truyền văn hoá phẩm phản động”. Nhà thơ này đă bị cho đi tập trung cải tạo 39 tháng v́ vụ này.Toàn bộ bản thảo cùng tranh phụ bản của Bùi Xuân Phái đă bị tịch thu. May khi đó người ta đă không gọi đến Bùi Xuân Phái để thẩm vấn. Tuy nhiên, tôi biết ông cũng đă phải sống trong t́nh trạng ưu phiền và lo âu. Qua đây tôi cũng muốn lưu ư rằng, 6 bức phụ bản của Bùi Xuân Phái  minh họa cho tập thơ Về Kinh Bắc, ngày nay là những tác phẩm đẹp và rất có giá trị. Nếu như người ta c̣n lưu giữ trong hồ sơ th́ thiết tưởng nên chuyển 6 bức này cho Bảo Tàng Mỹ Thuật VN hơn là số phận của chúng phải chịu cảnh nằm im ĺm trong tủ sắt.

Tôi cũng không biết v́ sao Bùi Xuân Phái được người ta “lờ” đi trong vụ vẽ mấy bức tranh phụ bản minh họa cho tập thơ “Về Kinh Bắc” của Hoàng Cầm. Trong khi những người có liên quan đều bị xét hỏi và có người c̣n bị đi tù. Những ngày tháng đó, chúng tôi thực sự đă sống trong lo âu sau khi nghe tin Hoàng Hưng bị bắt, Hoàng Cầm bị bắt và rồi Thiếu Bảo bị gọi lên thẩm vấn... Trong vụ bản thảo “Về Kinh Bắc” này, nhà thơ Hoàng Cầm bị bắt giam 18 tháng. Tâm trạng của Bùi Xuân Phái khi đó là lo âu nơm nớp như cá nằm trên thớt...

Tôi đă cho rằng, chiều hướng của năm 1982 đă khác với 1956. Khi nói chuyện với các bạn hữu về vấn đề này, có bạn cho rằng ở ta c̣n là hiền lành nếu so với Cách mạng Văn hóa của Trung Quốc c̣n kinh khủng hơn ta nhiều và Bùi Xuân Phái chắc đă lên đường từ lâu chứ chẳng c̣n được sống để mà cầm cọ, vẽ miệt mài suốt trong mấy chục năm như thế. Mặt khác, đến thập niên 80, tên tuổi Bùi Xuân Phái đă rất quen thuộc với công chúng trong và ngoài nước. Từ năm 80, đă bắt đầu thường xuyên có khách ngoại quốc đến thăm xưởng vẽ của ông. Nếu chỉ là một họa sĩ trẻ, chưa được quần chúng rộng răi biết tới, th́ trong trường hợp như vậy chắc sẽ không tránh khỏi sự trừng phạt hoặc bị gọi lên để nhận những lời răn đe.

Trường hợp của mấy bức vẽ phụ bản này (năm 82) t́nh huống của nó cũng giống như năm 56. Nghĩa là do bạn nhờ Bùi Xuân Phái vẽ minh họa và ông là người có tiếng là hay chiều bạn, hầu như tôi chưa thấy ông nói không với các bạn của ông bao giờ. Vụ năm 56, cũng v́ ông vẽ mấy tấm minh họa do bạn nhờ mà sau đó người ta khép ông vào “faute” _ “Tham gia và dính líu vào nhóm NVGP” và sự trừng phạt kéo dài này đă không chỉ giáng trực tiếp vào ông mà thực tế đă giáng cả vào chúng tôi nữa (con của Bùi Xuân Phái). Tất cả chúng tôi, 5 người con của Bùi Xuân Phái, khi đi học phổ thông đều bị xếp vào thành phần có vấn đề và đều không được phép kết nạp Đoàn. Trong cơ chế giáo dục ở Việt Nam khi đó, một học sinh nếu không phải là Đoàn viên đồng nghĩa với viễn ảnh là cánh cửa trường đại học đă đóng sập xuống trước tương lai của họ. Giá như tôi cũng được bước chân vào trường đại học, có thể số phận tôi đă khác, có thể hay hơn bây giờ và cũng có thể tệ hơn bây giờ. Không biết thế nào nhưng chắc chắn đă khác.

Một thời rượu suông say lâu

Khi nào được bạn mời đi dự “tiệc thân mật” th́ các tiên sinh sẽ khoe kể về trường hợp được mời đi đánh chén đó suốt mấy ngày liền. Bùi Xuân Phái cũng vậy, khi đi dự bữa tiệc rượu ở đâu đó, về nhà có bạn đến chơi ông cũng thích kể và c̣n liệt kê lại từng món ăn. Bạn nghe cũng thích thú lắm, thỉnh thoảng lại thấy người nghe chiêu một ngụm nước trà (v́ thấy thèm). Rồi vài hôm sau, lại đến lượt một ông bạn trong số thính giả lần trước đến “trả thù” nghĩa là cũng kể lại dịp may của ḿnh và liệt kê rơ ràng ra từng món. Ngoài chuyện liệt kê các món ăn xuất hiện trong bữa rượu, các vị cũng kể lại nội dung và các vấn đề được tranh căi trong buổi hôm đó.

Có lần khách đă đến, chỉ phải đợi một người, cụ Tuân thấy đợi đă lâu, bèn hỏi bác sĩ Lân:

-Sao cái “thằng bắt người” nó bận ǵ mà chậm trễ thế nhỉ?

Mọi người cười ồ, vui thích v́ cách chơi chữ của cụ Tuân. Người mà cụ nguyễn gọi là “thằng bắt người” là ông Hùng, ngày ấy ông Hùng được mọi người gọi với danh xưng là Hùng cá, v́ ông này vốn là một sĩ quan bên ngành công an.

Tôi đă bỏ lỡ cơ hội để hỏi: “Không hiểu cái thời gian khổ ấy, bác sĩ Lân lấy kinh phí ở đâu ra mà cứ mỗi tháng một lần, rung chuông mở tiệc rượu mời bộ ba Xe Pháo Mă- Nguyễn Tuân, Văn Cao, Bùi Xuân Phái đến để uống ngất ngư mây trời, để mà nói cho hết, nói cho hả, mà lần nào cũng vậy, lại phải có cả “thằng bắt người” tham dự nhỉ ?

Trong các bữa tiệc vui ở nhà bác sĩ Lân, cụ Nguyễn Tuân bao giờ cũng là trung tâm vũ trụ. Cụ Tuân thường kể chuyện vui với những lời b́nh hài hước làm mọi người cười đau bụng. Có bữa cụ Tuân kể chuyện uống rượu say ở nhà bạn. Lúc ra về, cụ lững thững đi bộ, đi được một chút lại nghỉ. Không may lần đó, cụ Tuân lại t́nh cờ ngồi xuống nghỉ trên hè phố liền kề với một Đại sứ quán của một nước tư bản. Hồn vía cụ đang ngất ngư, đầu óc đang mơ mơ màng màng. Kể đến đấy cụ Tuân dừng lại, không kể nữa. Cụ thong thả làm một hớp rượu. Mọi người im lặng chờ đợi cụ kể tiếp. Sau có người lên tiếng hỏi cụ gặp chuyện ǵ ở chỗ nghỉ chân đó? Cụ Tuân hỏi lại :       

-Ông xem, sống ở cái Hà Nội này có ai mơ màng được lâu không?

Rồi cười tủm tỉm, cụ kể tiếp:

- Ḿnh đang mơ màng ngồi nghỉ trên hè phố, bỗng giật nẩy ḿnh v́ có đứa nào vừa đá một cái rơ mạnh vào mông ḿnh. Cú đá làm ḿnh tỉnh rượu. Bấy giờ mới biết là ḿnh đang ngồi xổm trước cửa một Đại sứ quán của một nước tư bản. Một tay công an c̣n trẻ, chặc bằng tuổi thằng cháu ḿnh, nghiêm giọng hỏi:

- Tại sao mà ngồi đây?

-Tôi mệt

-Tại sao mà mệt?

-Tôi già

-Tại sao mà già?

Kể đến đây cụ Tuân và mọi người cười ha hả, khoái chí.

Cụ Tuân nói:

- Ḿnh định bảo già là già, râu tóc như thế này th́ c̣n trẻ với ai? Đấy là sự thật, nhưng đấy cũng lại là cái mà trước nay họ chẳng muốn nghe, nên đành thú nhận là vừa đi uống rượu về.

 

 

Vẽ tranh lên chiếc quạt tay

Sau khi Bùi Xuân Phái mất, các nhà sưu tập trong và ngoài nước rất quan tâm tới các vật dụng mà ông đă dùng, từ cái điếu cày, cái kính, cái đồng hồ... Đặc biệt là những chiếc quạt tay, những chiếc quạt mà ông dùng, ông thường vui tay vẽ lên đó... Và ngày nay, những chiếc quạt này được xem là những tác phẩm có giá trị lớn. Mới đây, nữ họa sĩ Văn Dương Thành có tặng ḿnh tấm ảnh chị đang đứng bên 2 tác phẩm được thể hiện trên quạt của Bùi Xuân Phái, hiện đang trưng bày tại một bảo tàng của Thụy Điển. Chị Thành kể: Bùi Xuân Phái đă trở thành họa sĩ Việt Nam có cuộc trưng bày tranh dài ngày nhất tại Thụy Điển mang tên “Phái” và được tiến hành tại Bảo tàng Ostasiatiska ở thủ đô Stockholm. Cuộc triển lăm kéo dài gần 4 tháng. Điều thú vị là tất cả những bức tranh trong cuộc triển lăm này đều thuộc sở hữu của những người chơi tranh Thụy Điển. Giám đốc Bảo tàng Ostasiatiska cho biết, tại Thụy Điển, hiện có 200 tác phẩm lớn nhỏ của họa sĩ này. Ông mượn 120 bức và chỉ chọn bày 80 bức trong cuộc triển lăm trên. Những bức tranh này do chuyên gia Thụy Điển công tác tại Việt Nam mua về trong thập niên 80. Theo đánh giá của Giám đốc th́ triển lăm thành công ngoài sự mong đợi. Sau khi trả các bức tranh về với chủ sở hữu của chúng, vẫn có người đến Bảo tàng bày tỏ mong muốn được xem các tác phẩm của người họa sĩ tài hoa này.

 

Hậu duệ của danh họa
Mấy lần ḿnh tham gia tổ chức triển lăm tác phẩm hội họa của Bùi Xuân Phái tại các nước châu Á như Hàn Quốc, Hồng Kông...(năm nay sẽ là Nhật Bản). Có một điều làm ḿnh ngẫm ngợi hoài là, sự hiện diện của hậu duệ của danh họa Bùi Xuân Phái luôn quan trọng và cần thiết, c̣n ở trong nước th́ vai tṛ của ḿnh chưa quan trọng lắm. Khách xem tranh thường t́m gặp ḿnh để đưa ra những câu hỏi làm ḿnh mệt lả v́ giải thích, và sau đó là chụp ảnh lưu niệm với họ. Đặc biệt nếu có tác phẩm nào lọt vào tầm ngắm của giới sưu tập (chuyên nghiệp) cho dù giá cao ngật ngưỡng, nhưng họ cũng sẽ đồng ư mua ngay với điều kiện là, có hậu duệ danh họa chụp ảnh chung với họ bên cạnh tác phẩm đó. Điều này quan trọng đến nỗi, ban tổ chức đề nghị ḿnh không được vắng mặt trong suốt thời gian triển lăm.
 

Phim "Phố của Phái"

Các nhà làm phim Ukraina (Liên Xô cũ)  năm 1983 đă làm bộ phim "Phố của Phái" giới thiệu về sự nghiệp và cuộc sống của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái. Trong phim giới thiệu rất nhiều tác phẩm và miêu tả đời sống cùng hoàn cảnh sáng tác qua các thời kỳ của họa sĩ. Không mấy ai ở Hà Nội đă được xem bộ phim quí giá này, người duy nhất trong gia đ́nh họa sĩ được xem, đó là Bùi Ngọc Trâm, con gái BXP. Vào năm 1983, Trâm đang làm việc tại Nga, và đă được xem trên Đài truyền h́nh trung ương của Nga. Trâm rất xúc động và tự hào v́ lần đầu tiên thấy bố mẹ được phát sóng trên TV trong một chương tŕnh Văn hóa Nghệ thuật của Liên bang Nga.

Bùi Xuân Phái cũng không có dịp được xem ḿnh "đóng" phim như thế nào. Nhưng có vài lần ông than phiền, nói vui với bạn hữu về cái vụ tham gia "đóng vai chính "trong phim này:

-Tụi họ làm xong là chạy, ḿnh chẳng được cái ǵ lại mang thiệt hại là hỏng cả cái gác xép.

Cái gác xép mà ông kêu bị hỏng là do 2 vị làm phim người Ukraina to lớn, nặng cân cùng trèo lên. Sàn gỗ được tận dụng từ ván đóng thùng đă không chịu nổi sức nặng quá mức cho phép nên đă sập cả căn gác. Lần đó không ai bị thương tích là may, nhưng mọi người đă được phen thất kinh hồn vía v́ tiếng động dữ dội cùng với tiếng la hét của mấy vị làm phim người Ukraina.

Hiện nay ḿnh cùng với bạn Trần Hậu Tuấn đang nỗ lực t́m cách liên hệ với nhà sản xuất Ukraina để ngỏ ư muốn mua bộ phim này.

 

Điều tôi nhớ nhất và học được từ Bùi Xuân Phái
Điều đầu tiên tôi học của ông cụ trước nhất là tính bao dung. Tất nhiên phải đạt tới độ đắc đạo như thế nào người ta mới bao dung được, khi người ta thấu hiểu, người ta sẽ không chấp vặt một cái ǵ. Bất kỳ tranh nào đưa ông xem hoặc bất kỳ một cuộc triển lăm nào ông tới xem th́ cũng xem rất chăm chú. Không bao giờ ông chê, nếu bạn đọc những ư tưởng nghệ thuật của ông trong cuốn Viết dưới ánh đèn dầu, bạn sẽ thấy ông thực sự minh triết, thế nhưng ông luôn giữ thái độ ḥa nhă, lắng nghe và cười hiền lành mỗi khi tranh luận về nghệ thuật với bạn bè, đó là một phẩm chất mà các họa sĩ thời nay hầu như thiếu.
Có ai đó đă nói vui "không ǵ hành hạ người họa sĩ nhiều cho bằng việc khen ngợi một họa sĩ khác trước mặt anh ta". Nhưng ông Phái lại khác, ông không bao giờ chê nhưng nếu cần hỏi ư kiến th́ cụ mới nói, mà cụ nói bao giờ cũng chính xác, cụ khen chê đều đúng.
Cái nữa là trong hoàn cảnh nào cũng làm việc được, kể cả khi thiếu thốn, kể cả sức ép về mặt vật chất lẫn tinh thần, không có so b́, hờn trách ai. Lúc sinh thời, cụ cũng biết ḿnh là người có tài, dường như cụ muốn an ủi, động viên cụ bà mà thường nói vui là: "Sau này tôi chết, bà sẽ giàu có lắm". Cụ bà cũng ừ ào cho vui chứ không tin là sau này sẽ giàu. Mà chính cụ Phái cũng không ngờ sau này tác phẩm của ḿnh lại trở nên quan trọng như thế. Minh chứng là rất nhiều tranh, ông cụ đă không kư tên. Trong khi, tôi nhớ có lần họa sĩ Lưu Công Nhân đă nói vui với tôi: "Nếu ông Phái biết là tranh của ông bây giờ được thiên hạ hăm hở mua với giá đắt ngất ngưởng như thế chắc ông phải kư trước hàng loạt để sẵn đấy, khi nào có hứng chỉ việc vẽ".

 

 

Nguy đến nơi

Bùi Xuân Phái đă đổ dồn mọi thương cảm mê man vào nét vẽ và cứ thế, ông đă vẽ cho tới khi ông bị bệnh ung thư. Ông yếu dần và không rời khỏi giường được nữa, chiếc bút vẽ cũng đă bắt đầu tuột khỏi tay ông. Và một ngày kia, tất cả chúng tôi phải đối diện với một thực tế đau ḷng: Ông mất. Khi tất cả họ hàng và những người quen biết đă đi về, tôi lại gần giường ông nằm và cầm lên cuốn sổ tay của ông, đọc ḍng chữ cuối cùng "NGUY ĐẾN NƠI" được ông viết nguệch ngoạc bên nét vẽ tự họa vào lúc ông lâm chung. Tôi không bao giờ quên được khoảnh khắc ấy, v́ tôi biết tôi đang được chứng kiến một t́nh yêu không bao giờ chết.

Đọc tiếp phần II