Một số bài trả lời phỏng vấn của Bùi Thanh Phương    

  

Bùi Thanh Phương

 

Đối với những danh hoạ nổi tiếng như Bùi Xuân Phái, những đóng góp của ông không chỉ có ư nghĩa trong phạm vi một cá nhân, mà đó c̣n là sự rạng danh cho cả một nền nghệ thuật quốc gia và vị thế đất nước trên quốc tế. Những con người như thế, xă hội cần có một sự trân trọng bảo tồn, v́ đó thực sự là một tài sản vô giá của xă hội. Thế nhưng, chúng ta vẫn chưa làm được điều đó. Toàn bộ những nỗ lực của cá nhân anh và gia đ́nh trong việc lưu giữ và hệ thống hoá những tư liệu về cụ, là một điều may mắn và hiếm người làm được điều đó. Đó là một quá tŕnh không dễ?
- Hiểu, thuộc, và đánh giá đúng mức về nghệ thuật của Bùi Xuân Phái, theo tôi, hầu như chỉ ở những người họa sĩ, những nhà sưu tập và bạn hữu cùng thời với cụ Phái. Lớp người này, ngày nay đă thưa vắng đi rất nhiều, ở vào cỡ tuổi như tôi (U50), cũng đă có thể bị xếp hàng cuối cùng, nghĩa là người "trẻ" nhất, hiểu và thuộc được tranh cụ Phái. Điều này với tôi thực sự là mối lo ngại.
Ngày nay, tôi thấy rất nhiều người xem tranh Phái qua... báo chí, hay nói cách khác, xem tranh Phái bằng… tai! Họ ngồi ở bàn giấy, đọc vài ba bài báo, và cũng cho là ḿnh hiểu nghệ thuật Bùi Xuân Phái, gồm có Phố, Chèo... và họ c̣n xem tranh Phái cộng với huyền thoại nữa. Thế nên, Bùi Xuân Phái trong mắt người đương thời khác hẳn với một Bùi Xuân Phái trong cái nh́n và cảm nhận của thế hệ chúng tôi.
Cũng là một bức tranh vẽ phố cổ Hà Nội của Phái, nhưng trong cảm nhận của thế hệ chúng tôi, đầy xúc động, v́ nó dội về bao kỷ niệm của một thời đă mất. Ở mỗi bức tranh phố của ông, chúng được họa sĩ miêu tả từ nguyên mẫu phố cổ Hà Nội khi nó vẫn c̣n nguyên và lặng lẽ.
Thế hệ trẻ ngày nay, xem tranh phố của Phái như xem câu chuyện cổ tích về một Hà Nội xa xưa, mơ hồ và cũ kỹ, như thể có một thành phố đă biến mất trong cơn lốc xây cất. Hẳn nhiên họ cũng rất thích tranh phố Phái, nhưng cảm nhận của họ đă khác với thế hệ chúng tôi. Đó là tôi nói đối tượng trong nước, gần gũi với người và cảnh đă được nhà danh họa thể hiện qua mỗi tác phẩm, mà c̣n hạn chế với cái nh́n về hội họa của Phái, huống hồ người nước ngoài.
Bạn cũng biết là, muốn hiểu về một họa sĩ, nếu chỉ xem một hoặc hai tác phẩm của họ, cho dù đó là tác phẩm xuất sắc nhất, cũng không đủ sức thuyết phục. Nó chỉ thực sự có ư nghĩa trong một chuỗi tác phẩm, một bề dầy trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của anh ta th́ mới có thể có những đánh giá đúng mức. Từ suy nghĩ trên, Trần Hậu Tuấn và tôi, trong nhiều năm đă thu thập dữ liệu, hệ thống hóa những chủ đề đă sáng tác của Bùi Xuân Phái, xuất bản tới 10 cuốn sách về Bùi Xuân Phái, mà vẫn thấy chưa nói được nhiều, được hết.
Chúng tôi nhận thấy điều kỳ lạ và thú vị khi làm sách về Bùi Xuân Phái là, cứ cuốn sách sau lại hay hơn, hào hứng hơn cuốn sách trước và bỗng nhiên nhận thấy khó mà có thể khai thác hết phần ch́m của tảng băng sự nghiệp Bùi Xuân Phái, cho dù từ nhiều năm nay, Trần Hậu Tuấn đă cho người đi khắp thế giới, thu thập tin tức và mua những tác phẩm của Bùi Xuân Phái đem về Việt Nam.
Mỹ thuật Việt Nam nói riêng và xă hội nói chung, dường như chưa có được sự trân trọng cần thiết và chưa có những đánh giá đúng đắn về tài năng và đóng góp lớn lao của những tài năng như thế, bởi dường như, sự thẩm định về nghệ thuật của người nước ngoài và "sự đối xử" của họ đối với những danh hoạ Việt Nam luôn cao hơn dân ḿnh. Đó là do tŕnh độ thẩm định hội hoạ có sự chênh lệch?
Đối với giới Mỹ thuật Việt Nam nói riêng, th́ Bùi Xuân Phái là tấm gương sáng về lao động nghệ thuật. Mọi người trong giới, hết thẩy đều quí mến ông, bởi tính chân thành và độc lập suy nghĩ trong sáng tác và nhất là phẩm chất khiêm nhường, ông luôn cổ vũ ḷng say mê và cái mới trong nghệ thuật cho các đồng nghiệp.
Nhiều họa sĩ sau khi đi nước ngoài về, tận mắt xem các nguyên bản của các danh họa thế giới thường có chung một nhận định: Nếu so sánh tác phẩm của ông với các maitre thế giới, mới thấy Bùi Xuân Phái mang tầm vóc của một danh họa thế giới. C̣n với xă hội nói chung, th́ cuộc sống cũng đă dành cho ông sự trọng thị xứng đáng. Khắp trong Nam ngoài Bắc, Bùi Xuân Phái đă nức tiếng và ai cũng biết đến phố Phái. Điều mà lúc sinh thời, ông không thể ngờ tới, và nếu biết, có thể "làm ông sợ" như trong Nhật kư “Viết dưới ánh đèn dầu”, ông viết: “Tôi thích một vẻ đẹp chân thật và kín đáo. Cái lộng lẫy, huy hoàng, chói lọi h́nh như làm tôi sợ!".
Có khi tôi cứ nghĩ, thời của ông, các họa sĩ sáng tác hồn nhiên trong sự b́nh lặng và sức sáng tác được câu thúc cả bằng t́nh yêu lẫn sự túng bấn. Các ông sáng tác nhiều và đẹp nhưng không hề bị các phương tiện media gây sức ép. Cứ h́nh dung, nếu thời này Bùi Xuân Phái mới xuất hiện, với độ tuổi 30 hay 40 th́ chưa chắc nền mỹ thuật nước nhà đă có một Bùi Xuân Phái tài danh như thế.
Tôi không nghĩ rằng người nước ngoài đă có sự thẩm định nghệ thuật đối với các danh họa cao hơn người trong nước. Người nước ngoài, nhưng mà là người nước nào mới là vấn đề đáng quan tâm. Theo tôi, khu vực Châu Âu và Bắc Âu là những đối tượng tuyệt vời khi xem tranh và cảm nhận hội họa, rất bon goût. C̣n người nước ngoài, nghiên cứu và viết các bài về mỹ thuật Việt Nam, nói chung chỉ đưa ra một cái nh́n về khuôn mặt mỹ thuật người Việt với góc nh́n nghiêng. Họ cũng có vẻ khoái "nổ" chữ là chính. Thoáng nghe có vẻ hay đấy, nhưng cũng không thấy phát hiện được điều ǵ mới và cũng không phải là luôn đúng.
Một thực tế, các tác phẩm hội hoạ sau khi cụ mất đi xuất hiện nhiều hơn khi cụ c̣n sống. Vấn đề ăn cắp thương hiệu đó, ngoài động cơ kiếm t́m lợi nhuận, đặt ra một vấn đề, đó là nhân cách và tài năng của các hoạ sỹ Việt Nam. Rất nhiều hoạ sỹ Việt Nam có tài, nhưng tài năng của họ chỉ được thừa nhận ở ngoài nước. Đó là một sự thiệt tḥi rất lớn cho cá nhân họ và cho chính đất nước, bởi như thế, hội hoạ Việt Nam so với mặt bằng chung của hội hoạ thế giới, sẽ măi bị mờ nhạt. Và công chúng VN sẽ rất ít cơ hội để tiếp cận với hội hoạ?
Đó là câu hài hước của một người nước ngoài, khi nói về t́nh trạng chung của các danh họa sau khi chết: "Khi c̣n sống, ông vẽ đă nhiều, nhưng sau khi ông chết, ông c̣n vẽ nhiều hơn, và cả những người bạn thân của ông cũng xuất hiện nhiều hơn".
Lấy thí dụ như tranh của Vincent VanGogh, sau khi ông chết đến nay, người ta chép lại tranh của họa sĩ này mỗi ngày trên khắp thế giới, như thế, rơ ràng sau khi Van Gogh chết, tranh của ông được "vẽ nhiều hơn". Nhưng những bức tranh chép đó chẳng hề làm phương hại ǵ tới tranh thật của Van Gogh, nó vẫn giữ nguyên giá trị, không những thế, c̣n giá trị hơn.
C̣n nói về tranh chép của họa sĩ Bùi Xuân Phái, hành tŕnh tiêu thụ cho những bức tranh giả, tranh chép này bây giờ có xu hướng t́m đến các gallery hay các sàn bán đấu giá ở nước ngoài, nơi khả dĩ có thể lường gạt được những người không am tường, nơi không có sự kiểm chứng của người mộ điệu trong nước.
Nếu tranh của danh họa Việt Nam mà bày bán ở gallery nào đó cho khách văng lai, th́ người ta sẽ nghĩ ngay đó là tranh chép mà không cần quan tâm nhiều. Bởi v́ mấy vị chủ gallery đó sẽ rất khó có thể thuyết phục được ḷng tin của khách bỏ ra cả chục ngàn USD để mua (trong khi ḿnh đang vật vă đi thuê cửa hàng để kinh doanh th́ vốn liếng đâu mà bỏ ra vài chục ngàn đô để đem về cửa hàng một hai tấm tranh của danh họa ?).
Giờ đây, tranh của các danh họa Việt Nam thường nằm trong tay các đại gia sưu tập chuyên nghiệp và cũng chỉ có các đại gia sưu tập chuyên nghiệp nước ngoài mới có khả năng nói chuyện giao dịch mua bán được với họ. Tôi chưa thấy ai đang lưu giữ tranh nguyên gốc của Bùi Xuân Phái mà lại tỏ ra lo lắng v́ tệ nạn tranh giả cả, bởi v́ tranh của Bùi Xuân Phái mộc mạc, chân t́nh, b́nh dị như thế thôi nhưng nó kỳ diệu ở chỗ người ta không làm giả được. Minh chứng là càng ngày tranh của ông càng lên giá, nếu làm giả được, và người ta không phân biệt được đâu là thật, đâu là giả, th́ chắc chắn các tác phẩm của ông đă bị lạm phát rồi.
Người ta hay nói đến một điều, đó là khi những tên tuổi của những cây đại thụ quá lớn, cái bóng của nó bao trùm rất rộng và rất ít thế hệ sau có thể vượt qua được cái bóng vĩ đại ấy. Cá nhân anh nhận thấy điều đó như thế nào, khi anh là thế hệ sau bước tiếp trên con đường của cha ḿnh?
Nói như vậy là cách nói dễ nhất của người hoài nghi muốn nhận định điều ǵ đó, người ta cũng hay nói như thế và khoái chí khi biết là sẽ hạ gục người nghe nếu đó là đối tượng bị ám chỉ. Với họa sĩ Bùi Xuân Phái, ông là người cha của tôi, nhưng trong nghệ thuật, ông vẫn là một người khác.
Bên cạnh niềm tự hào có người cha là Bùi Xuân Phái, nhưng cũng có nhiều khi tôi phải hứng chịu những tổn thương chỉ v́ người cha đó lại quá nổi tiếng trong thiên hạ, khi mà ḿnh cũng lại là người con nối nghiệp cha. Không có cơ sở nào để hy vọng là tôi sẽ vượt qua được cha, và tôi cũng không mong như thế.
Nhưng trong nghệ thuật mỗi người có một cơi riêng, không nên so sánh, vả lại, thời đại nào, nghệ thuật nấy. Ông Phái đă khép lại trang nghệ thuật của ông một cách vẻ vang. C̣n thế hệ của tôi, vẫn đang đi trên con đường dài và cũng đang ở trong quá tŕnh tích lũy tác phẩm. Tôi có niềm tin và t́nh yêu của riêng tôi để làm việc mỗi ngày…

Di Linh (Vietimes)

Người thẩm định tranh Phái bất đắc dĩ! 
Việt Nam hiện vẫn chưa có những chuyên gia giám định nghệ thuật được đào tạo chính qui hoặc có bằng cấp về lĩnh vực thẩm định tranh. Khách hàng mua tranh của các danh họa Việt Nam - nhất là tranh của họa sĩ Bùi Xuân Phái - không tránh khỏi nỗi lo bị “mắc lỡm” - mua phải đồ rởm. Điều này là một thực tế luôn thường trực trong những người mua. Vậy làm sao để có thể nhận biết được tranh thật với tranh giả?
Điều này thực sự đă trở thành một bí quyết và bí quyết đó cũng chỉ có vài yếu tố căn bản: kinh nghiệm và trực giác. Bùi Thanh Phương tâm sự: “Chỉ trong giây lát tôi có thể trả lời ngay đó là tranh thật hay tranh giả một cách khoa học và công tâm. Muốn đạt đến một tŕnh độ xem tranh Phái đến mức như vậy bắt buộc người xem phải là người hiểu được Bùi Xuân Phái, hiểu rơ những giai đoạn sáng tác của ông, bởi mỗi giai đoạn, tác phẩm của Phái hầu như đều được ứng với trạng thái tinh thần và hoàn cảnh diễn ra trong cuộc sống của ông. Điều này cần sự cảm nhận cực kỳ tinh tế, cần phải trải qua những biến thiên của thế kỷ trước, nghĩa là phải là người sống cùng thời với ông để có được sự trải nghiệm và đồng cảm với các chủ đề mà ông đă sáng tác… Như thế mới có thể phát hiện ra được tranh thật hay giả ở những chi tiết nhỏ nhất, bất ngờ nhất!”.
Hầu như ở tất cả các bức tranh của Bùi Xuân Phái đều bắt nguồn từ sự chân thành và thực tế cuộc sống bởi thế tác phẩm của ông luôn truyền được sự xúc động cho người xem, tranh giả rất khó nếu không nói là không thể làm được điều này. Người am hiểu Phái, nh́n vào bức chân dung là biết ngay ông vẽ ai và được vẽ vào năm nào, nh́n vào bức phố, nhận ra ngay góc phố nào, vẽ vào giai đoạn nào, chữ kư sẽ được đặt ở góc nào trên bức tranh (chữ kư của Phái cũng là một phần bố cục của bức tranh và cách ông kư như thế nào cũng sẽ phụ thuộc vào cách ông vẽ bức tranh đó thế nào, và cũng phụ thuộc vào chất liệu và kích cỡ bức họa nữa.
Một điểm nổi bật, dễ nhận ra nhất là Phái có một phong cách riêng rất Phái - phong cách nghệ thuật riêng biệt ấy đă góp phần làm nên sự thành công của ông mà người ta không thể bắt chước hay truyền trao.
C̣n điều quan trọng nữa, Bùi Xuân Phái được đào tạo qua trường Mỹ thuật Đông Dương do các giáo sư người Pháp giảng dạy, rất nghiêm khắc và qui củ, thế nên h́nh họa của Bùi Xuân Phái vốn đă rất vững. Tranh ông vẽ như chơi và đầy cảm hứng, nhưng ẩn dấu dưới những nét vẽ chơi nghịch ấy là h́nh họa đă rất vững và thuộc. Nh́n vào tranh của Bùi Xuân Phái, người ta thấy sống động và đầy sức thuyết phục, cho dù có nhiều khi, ông đă vẽ ra những bức họa trong cơn say.
Cũng nên nhắc lại rằng họa sĩ đă mất cách nay 20 năm (1988), do đó số tranh mà người ta thấy hầu như được họa sĩ sáng tác từ nhiều chục năm về trước nên ở mỗi bức tranh đều nhuốm màu thời gian, vết tích của năm tháng...
Điều kiện quan trọng nữa mà người mua (nếu bức tranh có giá trị lớn) luôn muốn biết là đời sống của bức tranh từ khi nó được sinh ra: nó đă từng ở với ai? do đâu mà người sở hữu bức tranh đó có? tư cách người sở hữu như thế nào? Giới sưu tập chuyên nghiệp ở Việt Nam hiện nay nếu nghe nói ai đó đang có một tác phẩm của danh họa nào đó, họ chỉ cần biết ai đang sở hữu bức tranh, họ sẽ có phản ứng ngay là có cần quan tâm hay là không! Điều này cho thấy người sở hữu bức tranh có giá trị th́ bao giờ tư cách người đó cũng đi kèm theo.
Chung cuộc, làm người thẩm định tranh của Phái đ̣i hỏi có cả tính khoa học, hệ thống, hơn nữa, cũng phải là một họa sĩ , tự tin, trung thực và trên hết mọi điều đó là t́nh yêu dành cho họa sĩ Bùi Xuân Phái.
“Sau khi Bùi Xuân Phái mất, tôi đă không thể nhớ hết được đă bao lần phải chứng kiến, phải xem những bức tranh giả,và tiếp chuyện những nạn nhân của tụi “họa tặc”. Phần nhiều những khách hàng nếu mua những tranh có giá tiền khá lớn họ thường đem đến gặp tôi để check. Tôi luôn theo một nguyên tắc có thể nói là sắt đá là nói sự thật. Nếu bức tranh đó là của giả th́ của bất kỳ ai đă bán bức đó, tôi cũng sẽ không khoan nhượng. Khi tôi khẳng định đó là tranh thật hay tranh giả th́ trong mọi trường hợp tôi đă tự nguyện nhận lănh trách nhiệm về điều ḿnh đă nói mà hoàn toàn không thu lợi ǵ cho ḿnh dù chỉ một xu v́ tôi coi đó là bổn phận và trách nhiệm mỗi khi có những yêu cầu cần được giải đáp về tranh của Bùi Xuân Phái. Số các vị khách đă có nhu cầu “check” tranh khoảng trên 50 người, Việt, Tây, Hàn, Nhật, Mỹ....”.


Muốn dại khờ và hồn nhiên cũng rất khó
Khôn ngoan để tồn tại và phát triển; sống thực tế để được vẽ tự do hơn; và sành chơi để tận hưởng những tiện ích của thời đại, họa sĩ Bùi Thanh Phương đă vượt qua cái bóng của cha ḿnh-Danh họa Bùi Xuân Phái-theo một cách chẳng giống ai

Căm thù sự nghèo khổ

+ Là người duy nhất trong gia đ́nh theo nghiệp cầm cọ của cha, có lẽ anh cũng là người giống cha nhất?
- Có thể nói, việc tôi theo nghề vẽ là may mắn cho sự nghiệp nghệ thuật của Bùi Xuân Phái bởi di sản mà ông để lại, nếu rơi vào tay người không hiểu biết, th́ sẽ tan tành theo mây khói ngay trong một thời gian ngắn sau khi ông mất. Tôi thừa hưởng ở cha chất nghệ sĩ "một đời đam mê, một đời giông tố", song cũng lại thừa hưởng của mẹ tính hiếu thắng, thực tế. Tôi cộng hưởng giữa 2 tính cách của cha và mẹ, cộng với sự nhào nặn trong giai đoạn mà cuộc sống rất cần sự khôn ngoan để tồn tại và phát triển. Cụ Phái yêu dại khờ và sống hồn nhiên. C̣n tôi, muốn dại khờ và hồn nhiên cũng rất khó, bởi tuổi thơ của tôi đă phải lớn lên trong nghèo túng. Bây giờ, mỗi khi nhớ lại vẫn c̣n kinh hăi và ngạc nhiên. Nói tóm lại, tôi là người căm thù sự nghèo khổ và t́m cách vượt thoát khỏi nó. 
+ Cũng v́ lẽ đó mà anh tự nguyện làm trợ lư của cha ḿnh từ rất sớm? 
- Đúng là từ rất sớm, tôi đă nhận ra giá trị những tác phẩm của cha, hiểu được tài năng và sự lao động nghệ thuật nghiêm túc của cụ xứng đáng được hưởng cuộc sống sung túc chứ không phải nghèo khó, lận đận như thế măi. Đến năm ngoài 20 tuổi, tôi tự nguyện làm trợ lư cho ông cụ. Đương nhiên, tôi không có máu con buôn mà chỉ điều chỉnh giá tranh cho hợp lư hơn. V́ công sức lao động nghệ thuật không thể định giá một cách rơ ràng cụ thể được, nên khi bán tranh, việc đưa ra giá bán lại tùy thuộc vào đối tượng khách hàng là ai. Điều này, cụ Phái hoàn toàn khờ khạo và xa lạ. Ngày trước, cụ luôn bối rối mỗi khi có người hâm mộ t́m đến hỏi mua tranh, bởi cụ bảo: "Ḿnh thấy ngượng nếu tự nói giá tranh của ḿnh là bao nhiêu tiền". Từ khi tôi làm trợ lư, cụ sẽ chỉ sang tôi và nói: “Cái này, làm việc với Phương”. Trước đó, nếu thấy ai thích, cụ có thể tặng hoặc bán với giá rẻ như cho, nhưng thói quen ấy đă hiếm đi khi mà tôi bắt đầu can thiệp vào việc điều hành tác phẩm của cụ (khoảng 10 năm cuối đời của Bùi Xuân Phái). Cũng v́ lư do này mà nhiều người ghét con của Bùi Xuân Phái là tôi! Tôi là trợ thủ đắc lực cho cha, đồng thời chèo lái con thuyền kinh tế gia đ́nh vượt qua bao nhiêu khó khăn. Điều này có vẻ không phù hợp với người làm nghệ thuật lắm nhưng sự thật là, các nghệ sĩ đương đại cũng đều rất thực tế. 
+ Di sản của danh hoạ Bùi Xuân Phái để lại giúp gia đ́nh sống thoái mái và anh cũng thực hiện được nhiều kế hoạch như xây dựng Thế Giới Phái, giải thưởng Bùi Xuân Phái…?
- Di sản của cha giúp gia đ́nh tôi đạt đến mức độ nào đấy về tài chính song đó cũng là lúc tôi nhận ra tiền không phải là thứ quyết định hạnh phúc. So với ngày cha tôi c̣n sống, diện tích đất ở của gia đ́nh đă tăng lên 8 lần, nhưng t́nh cảm th́ lại không tăng theo được như thế. Có lẽ, gia đ́nh tôi cũng được xếp vào hạng "đại gia phố cổ", nhưng tinh thần th́ chẳng v́ thế mà vui hơn. Ngày xưa, ông cụ nhà tôi vừa vẽ tranh vừa tiếp khách, v́ lúc nào nhà cũng chật người đến thăm, pha ấm trà, khách ngồi ề a cả ngày luôn. Bây giờ, h́nh ảnh thân t́nh đó rất hiếm, khách muốn đến chơi nhà phải gọi điện trước và nêu lư do. Có thể, đời sống thời hiện đại này đă tự làm nghèo thế giới tinh thần và t́nh người của chúng ta đi chăng. Nhưng dẫu sao, đầy đủ về kinh tế cũng giúp ḿnh vẽ tự do hơn, thoải mái hơn mà không c̣n bị những bức xúc mưu sinh câu thúc nữa. 
Không ai ngăn cản thiện ư tốt
+ Anh đầu tư mở pḥng triển lăm tư nhân mang tên Thế Giới Phái đă lâu song có vẻ vẫn ít người biết. V́ sao thế?
- Toà nhà của Thế Giới Phái phải đi vào con ngơ nhỏ nên không tiện để khách ghé thăm, nếu có chỉ là người quen hoặc khách hâm mộ tranh ông. Tôi muốn mua lại ngôi nhà ở mặt tiền để mở rộng Thế Giới Phái song đó là cửa hàng của Nhà nước, không được phép bán. 
+ Sắp tới, anh có kế hoạch ǵ cho Thế Giới Phái phong phú hơn?
- Tôi muốn xây dựng thêm pḥng bảo tàng, trong đó trưng bày tượng sáp của cụ Phái và các bạn bè như Nguyễn Tuân, Văn Cao và Trịnh Công Sơn... Bên cạnh đó, tôi sẽ bày các dụng cụ của họ như giá vẽ, bút và các thứ khác. Tôi cũng dự định mở những buổi party, xen lẫn với hội thảo để người mộ điệu có thể trao đổi thông tin, chiêm ngưỡng danh phẩm mà họ thích. Cuộc sống cần được chia sẻ như thế, nếu không thật vô tích sự và nhàm chán. 
+ C̣n Phai’s House Company chuyên đưa tranh Việt đến các sàn đấu giá quốc tế sẽ thế nào?
- Tôi nghĩ, sẽ không ai ngăn cản thiện ư tốt của ḿnh. Mong muốn của chúng tôi là đưa tranh Việt tham gia các sàn đấu giá quốc tế. Tại đây, giá bán tranh cao hơn rất nhiều so với trong nước, nhưng kinh phí cho mỗi lần đem tranh đi đấu giá hoặc triển lăm cũng phải từ 10.000 - 20.000 USD. Cuộc chơi này, nếu không muốn sập tiệm th́ không được phép mắc sai lầm dù chỉ một lần. 
Biết ḿnh là ai trong giới họa sĩ đương đại 
+ Rất chăm chút, ǵn giữ di sản của cha ḿnh, nhưng anh cũng c̣n là một hoạ sĩ. Vậy, thế giới của hoạ sĩ Bùi Thanh Phương ở đâu?
- Từ năm 2000, tôi mua căn nhà ở phố Cửa Đông (Hà Nội) và mở quán cà phê gallery, đó là nơi trưng bày tác phẩm của tôi. Dù tranh tôi không được chú ư nhiều như tranh của cha tôi, song tôi cũng có niềm vui riêng v́ ḿnh đă có một triển lăm kéo dài suốt những năm qua mà vẫn chưa biết khi nào bế mạc. Cứ vẽ được bức mới, tôi lại mang ra treo để khách hàng chiêm ngưỡng. Nói thật là cửa hàng không đông khách lắm, nếu cho thuê, lợi nhuận gấp 3 lần ngồi bán cà phê như thế. Thế nhưng, bù lại, chỉ cần trong một năm, nếu tôi bán được một vài bức tranh th́ cả việc cho thuê nhà hay việc ngồi bán hàng kia cộng lại cũng khó mà thắng được. 
+ Theo đuổi nghề cầm cọ đă lâu nhưng gần đây tên tuổi Bùi Thanh Phương mới được nhắc nhiều trên báo chí. Anh có coi đây là niềm an ủi?
- Thực sự, đọc bài báo khen ḿnh, tôi thấy rất phù du và chẳng để làm ǵ cả. Người nghệ sĩ nên tự biết ḿnh đang ở đâu. Tôi cũng biết ḿnh là ai trong giới họa sĩ đương đại chứ. Tuy nhiên, tôi tự nhận ḿnh là thứ quả c̣n xanh, chưa bao giờ tôi thực sự hài ḷng về tác phẩm nào của ḿnh cả. Có rất nhiều hoạ sĩ được khen trên báo giới, song đó chỉ là ngôn ngữ, mà ngôn ngữ th́ có tâng bốc hay chê bai th́ nó cũng sẽ chẳng làm cho bức tranh đẹp lên hay xấu đi. Nhưng nhiều khi báo giới cũng hại anh em hoạ sĩ lắm. Có nhiều người vẽ cũng chỉ tạm được thôi, gọi là góp vui cho vườn hoa hội hoạ thêm lạ, 20 năm trước tranh của họ c̣n khá hơn bây giờ, thế mà cái đĩa hát đă chạy ṃn nhẵn ấy vẫn cứ được ca ngợi măi. Các bậc tiền bối như ông Phái, ông Nghiêm, ông Sáng… làm việc miệt mài cả đời mà đương thời có mấy khi được giới truyền thông nhắc tới đâu. Tài năng là điều rất khó nói. Như ông cụ nhà tôi, đến cuối đời vẫn c̣n hoài nghi tác phẩm của ḿnh. Mỗi khi vẽ xong một bức, cụ lại đứng ngắm nghía, không hài ḷng, lại xoá đi. Cụ xóa tranh cũng hăm hở như vẽ tranh vậy. Thấy ông xóa tranh, tôi tiếc đứt ruột mà không thể can ngăn được. Nói thế để thấy rằng, người tài năng vẫn luôn tự hoài nghi và nó rất cần thiết với nghệ sĩ, giúp họ tự đẽo gọt, lựa bỏ đi những ǵ thừa. 
+ Vậy, mỹ thuật đương đại có điều ǵ khiến anh lo ngại?
- Hiện nay, nhiều hoạ sĩ sáng tạo theo kiểu tự nhốt ḿnh trong xưởng vẽ rồi… phịa ra tất cả mà không cần ghi chép tư liệu từ cuộc sống. Có vẻ như hội hoạ Việt Nam ngày càng xa rời Trường phái Paris mà chúng ta được thừa hưởng từ người Pháp. Nhiều hoạ sĩ bây giờ vẽ theo kiểu tưởng tượng, không đúng mà cũng không sai, chỉ hay hay theo hội chứng và mode nhất thời, không cần đạt chuẩn mực nào cả. Trong khi đó, trí tưởng tượng của con người là có hạn và rất yếu, cách tốt nhất để tránh nhàm chán là bám vào hiện thực và thiên nhiên. Thí dụ, mỗi khi tôi vẽ chân dung thiếu nữ th́ cô gái ấy, nếu không là người ḿnh thầm yêu th́ cũng là bạn gái, có tên để gọi chứ không phải là từ thế giới tưởng tượng nào. Cái này, tôi thừa hưởng từ cha. Nghệ thuật của Bùi Xuân Phái thành công là nhờ sự chân thành. Trong t́nh yêu cũng thế, chân thành mà ngô nghê vẫn gây xúc động hơn sự giả dối bóng bẩy.


Bùi Thanh Phương vùng vẫy thoát khỏi bóng cụ Phái
“Nhiều họa sỹ mong muốn được chịu ảnh hưởng từ cha tôi (danh họa Bùi Xuân Phái ) nhưng tôi lại vùng vẫy để thoát ra khỏi sự ảnh hưởng ấy và đă thoát vài năm nay” - Bùi Thanh Phương nói.

Hà Nội chẳng c̣n phố cổ mà vẽ

- Việc sưu tầm những tác phẩm của Bùi Xuân Phái có được anh chú ư?
- Tôi không có cái đam mê sưu tầm tranh, kể cả tranh của cha tôi. Việc quản lư tranh của cụ cũng là bắt buộc và bất đắc dĩ. Do đó, không bao giờ tôi mua bức tranh nào của cụ mà chỉ giới thiệu cho những người bạn của ḿnh là các nhà sưu tập mua. Việc bỏ tiền ra mua tranh của cụ tôi thấy có điều ǵ đó vừa ngậm ngùi vừa bực dọc trong tâm. Tôi biết những bức tranh đó ngày xưa cha ḿnh vẽ một cách dễ dàng, ai đến xin th́ cho. Vậy mà bỏ ra số tiền lớn để mua là điều tôi không muốn chứng kiến.
Vả lại, tôi cũng lưu giữ một số lượng tranh khá lớn của cụ và cũng không nghĩ sẽ đem bán chúng. Thiên hạ chơi tranh của cụ được, tại sao tôi lại không? Miễn là đủ sống là được. Cái tôi nhằm bán là những bức tranh đang vẽ của ḿnh cơ.
- Không có ư định sưu tầm và buôn bán những tác phẩm của cha ḿnh. Vậy, anh làm ǵ để công chúng biết nhiều hơn nữa về ông?
- Tôi có ư định mỗi thời kỳ sẽ xuất bản những cuốn sách về những tác phẩm của cụ. Trong đó có cả những bức mới sưu tầm được. Mặt khác, tôi cũng sẽ tổ chức những cuộc triển lăm. Ít ai biết rằng, nhiều khách hàng mua tranh thật đều mang đến nhờ tôi giám định, kể cả những nhà sưu tầm chuyên nghiệp. Tôi chỉ nh́n là biết tranh vẽ năm nào, vẽ góc phố nào. Tranh Phái mà làm giả th́ chỉ cần nh́n là biết. Nó dội về cho tôi nhiều kỷ niệm.
- Nghệ thuật đ̣i hỏi sự sáng tạo và cá tính, anh có tạo được một thế giới riêng trong nghệ thuật không bị ảnh hưởng mà vẫn đạt được cái đỉnh nghệ thuật như cha ḿnh?
- Tôi nghĩ làm nghệ thuật phải tránh được bức xúc và phải có niềm tin, không bị cuốn theo những giá trị trước mắt. Không phải thấy hoạ sỹ khác kiếm được 5.000 đô hay 10.000 đô một bức tranh mà bức xúc và chạy theo phong cách của người khác để không c̣n cơi riêng.
C̣n trong nghệ thuật không nên so sánh thế hệ của cha tôi và tôi nhiều như thế. Ví dụ trong văn học, các nhà văn đương đại chắc ǵ đă viết hay hơn các cụ. Phải chấp nhận với nhau rằng, kể cả mỹ thuật thế giới cũng chưa chắc đă có cái đỉnh như các danh hoạ thời trước chứ không riêng ở Việt Nam.
Nhiều hoạ sỹ mong muốn được chịu ảnh hưởng từ cha tôi nhưng tôi lại vùng vẫy để thoát ra khỏi sự ảnh hưởng ấy và đă thoát vài năm nay. Tôi không vẽ những đề tài mà ông cụ đă thành công như Phố chẳng hạn v́ nếu tôi vẽ, tôi biết chắc chắn ḿnh sẽ nh́n phố dưới cách nh́n của cha. Bởi tôi biết chỉ có nh́n góc nh́n của ông cụ th́ con phố nó mới đẹp được. Mà Hà Nội cũng chẳng c̣n phố cổ mà vẽ.

Tôi không trở thành một tay buôn tranh

- Vậy c̣n những học hỏi từ cuộc sống giản dị của cha ḿnh th́ sao?
- Tôi bái phục cha ḿnh. Tôi thấy ông cụ không hề bức xúc với những ǵ diễn ra trước mắt trong khi cái thời ấy ông cụ không một lần được nhắc tên trên báo dù cụ biết ḿnh có tài. Ông hiền lành, lặng lẽ thu ḿnh nhỏ lại và sáng tác. Trong những cuộc tranh luận mỹ thuật diễn ra trong ngôi nhà của ḿnh với bè bạn, ông thường kiệm lời hoặc im lặng. Hơn nữa, ông cũng là một người cha bao dung. Nhà th́ chật, hai cha con cùng nhau sáng tác. Nhiều khi, tôi lấy trộm màu pha của ông cụ để vẽ nhưng ông luôn nhường nhịn và không nói ǵ. Ông như vậy th́ cớ ǵ tôi là hậu duệ phải ầm ĩ về đời sống và nghệ thuật của ḿnh.
Tôi thích co ḿnh lại, có một cơi riêng và dường như người ta ít nhận ra tôi ở những chỗ đám đông. Tôi nghĩ đó là cá tính thôi, mỗi người sống theo một cách khác nhau.
- Và lúc ấy, anh trở thành trợ thủ đắc lực cho cha?
- Đúng vậy. Ông cụ không phải là người sáng tác rồi có ư thức về việc bán tranh của ḿnh. Tranh của cụ lần đầu tiên xuất hiện trước công chúng rất khiêm nhường và do tôi mang đi kư gửi tại pḥng tranh nhỏ ở Bờ Hồ. Sau này, mọi giao dịch liên quan đến tác phẩm của cha đều do tôi thực hiện. Tiền bán được tranh một phần tôi mua màu và toan, c̣n lại đưa cho cụ. Cụ lại sẻ ra đưa cho vợ và giữ lại một ít để tiêu vặt.
Tôi đă tránh cho cụ những t́nh huống khó xử khi phải tự ḿnh định đoạt giá trị vật chất cho đứa con tinh thần của ḿnh. Đó là điều ông cụ không hề muốn. Như vậy những điều trân trọng trong đời sống nghệ thuật th́ dành cho cụ c̣n những bức xúc trong việc bán tranh th́ tôi hưởng.
Đến khi bán được nhiều tiền th́ ông cụ tỏ ra lo âu và cáu. Ông nói: “ḿnh nhiều tiền quá rồi, không biết làm ǵ đây. Thôi không bán tranh nữa. Nếu có bán th́ bán tranh của Phương ấy. Đừng bán tranh của bố”. Nhưng thực ra có nhiều tiền đâu. Tôi không đánh mất nghệ sỹ tính để trở thành một tay buôn tranh.
- Lập nên giải thưởng Bùi Xuân Phái - V́ t́nh yêu Hà Nội cũng là một cách vinh danh Bùi Xuân Phái. Tuy nhiên, thực tế tiêu chí của giải thưởng này đang dừng lại ở mức định h́nh?
- Tôi không nói là không hài ḷng. Ở trong bối cảnh như hiện nay th́ những gương mặt đă chọn để trao giải là v́ họ có những ư tưởng rất hay. Tuy nhiên, nếu chỉ khép lại giải thưởng này cho hội hoạ th́ sẽ rất mệt để t́m các gương mặt. Tuy nhiên, cũng là một nghệ sỹ, tôi luôn mong muốn có những tác phẩm đẹp. Mấy chục năm rồi chưa có công tŕnh mỹ thuật nào tầm cỡ.

Đào Gia Long (Thực hiện)


Bùi Thanh Phương nỗ lực thoát khỏi bóng Bùi Xuân Phái

"Tôi làm việc với Bùi Xuân Phái gần hết cuộc đời ông nên lẽ đương nhiên nghệ thuật của tôi ít nhiều bị ảnh hưởng. Tôi ư thức được điều đó nhưng không thể thoát khỏi bóng cụ Phái một sớm một chiều được", họa sĩ Bùi Thanh Phương chia sẻ về người cha nổi tiếng.

- Người ta thường cho rằng nghệ sĩ không có tuổi, tâm hồn nghệ sĩ luôn trẻ măi, v́ vậy mà họ rất đa t́nh. Anh nghĩ sao về điều này?
- Không hoàn toàn. Lắm khi chỉ là những câu nói vui, "vơ mồm", vu vơ, nhưng nhiều người lại cứ vin vào đó rồi hiểu sai tính cách, tư chất của người làm nghệ thuật. Cuộc sống không thiếu muộn phiền nên tôi thích bám vào những cái lăng đăng dịu êm, bâng khuâng mơ hồ và thường hay gặm nhấm những kỷ niệm trong cuộc đời. Tôi tâm niệm nghệ thuật hướng đến giới trẻ nhiều hơn cả, người nghệ sĩ được giới trẻ đón nhận th́ coi như đă thành công một nửa rồi, muốn vậy anh phải có tâm hồn luôn trẻ trung, tươi mới. 
- Gia đ́nh đóng vai tṛ như thế nào đối với sự nghiệp của anh?
- Tôi làm việc với Bùi Xuân Phái gần hết cuộc đời ông nên lẽ đương nhiên nghệ thuật của tôi ít nhiều bị ảnh hưởng bởi cha. Có lần ngồi tâm sự với cha về nghề nghiệp, tôi đă hỏi cụ một câu: "H́nh ảnh tệ nhất của người nghệ sĩ là ǵ?". Bùi Xuân Phái trả lời rất thật: "Đó là h́nh ảnh anh ta đang ngồi đếm tiền". Tôi rất hay quan sát cha ḿnh. Khi giở ví để thanh toán tiền cho ai đó, cụ thường giấu ví tiền xuống gầm bàn mà đếm, vẻ mặt hết sức bối rối. Cái cách mà cụ đưa tiền cho người khác thật lạ, bao giờ cụ cũng vê tṛn đồng tiền lại và luôn nhận tiền một cách đầy mặc cảm. Hiểu được nghệ thuật đích thực không có chỗ cho những toan tính đời thường, cụ rất ghét đồng tiền nhưng rốt cục... vẫn cần đến nó. Thời của cụ khác thời của tôi nhiều, song tôi vẫn ư thức được điều đó.
Nói chung, tôi ảnh hưởng tới gia đ́nh nhiều hơn là ngược lại. Bởi lẽ tôi là người độc lập và luôn chủ động trên phương diện công việc cũng như trong cuộc sống. Không những tự quyết định những vấn đề cá nhân mà tôi c̣n quyết định cả những vấn đề quan trọng của gia đ́nh.
- Trong khi nhiều người đang loay hoay theo lối cụ Phái th́ anh lại vùng vẫy thoát khỏi cái bóng của cha ḿnh. Vậy anh làm như thế nào để t́m cho ḿnh một lối đi riêng như bây giờ?
- Ảnh hưởng bởi phong cách là một cái tật dễ lây lan, không phải là ư muốn hay cố t́nh. Tôi ư thức được điều đó từ rất lâu rồi nhưng không thể thoát khỏi bóng cụ Phái trong một sớm một chiều được. Tôi hiểu rằng nếu cứ nh́n qua lăng kính ấy, góc độ ấy, vận dụng cùng bút pháp ấy th́ chẳng khác nào mặc măi chiếc áo đi mượn. V́ vậy đến nay, tôi chỉ vẽ những đề tài mà Bùi Xuân Phái chưa từng vẽ, thậm chí tôi chấp nhận từ bỏ đề tài phố cổ Hà Nội mặc dù rất tâm đắc. Sắp tới, tôi sẽ lên kế hoạch cho chuyến đi Trung Quốc để vẽ phố cổ bên đó. Hơn hết, tôi có niềm tin và t́nh yêu với con đường mà tôi đang đi. 
- Đâu là nguồn cảm hứng dồi dào nhất của anh ở các mảng đề tài khác nhau như: phong cảnh, nude, phố cổ, chân dung...?
- Tôi học được rất nhiều điều từ người cha, trên hết là sự chân thành trong nghệ thuật. Bất kỳ đề tài nào của ông cũng bắt nguồn từ thực tế cuộc sống, từ con người thật, phong cảnh thật, không ǵ là bịa đặt. Điều đó lư giải v́ sao tôi đặc biệt có cảm hứng với những ǵ chỉ c̣n là quá văng. Những vùng đất, miền quê đă đi qua, những người xưa cũ... luôn được tôi ghi tạc, miêu tả lại cẩn thận, chân thực. Blog ảnh hưởng nhiều đến các sáng tác của tôi, những ư tưởng hay đôi khi lại đến bất chợt từ một chi tiết, một h́nh ảnh thoáng thấy trên blog. Thơ và hội họa là một cặp bài trùng, một sự kết hợp hoàn hảo, lắm lúc đọc thơ tôi lại nảy hứng vẽ tranh.
Cần phải nói thêm, họa sĩ đương đại không ít người chỉ thích đóng cửa trong nhà để sáng tác. Họ mặc sức phịa ra các tác phẩm mà người xem dù căng thẳng suy đoán cũng khó nắm bắt, cảm nhận được tư tưởng chủ đạo. Tôi không hài ḷng với ḍng tranh "đánh đố", "hù dọa" ấy.
- Làng hội họa vẫn thường gọi anh là "gă trai ĺ lợm" bởi anh không bao giờ thỏa măn với chính ḿnh. Anh thấy ḿnh đă làm được những ǵ và c̣n điều ǵ khiến anh trăn trở băn khoăn v́ chưa thực hiện được?
- Ngoảnh nh́n lại cuộc đời ḿnh mấy chục năm qua, tôi thấy kinh, bởi quả thực ḿnh làm được nhiều việc quá! Tôi mừng v́ đă thực hiện được phần nào tâm nguyện của cha trước lúc mất, cùng với đó tôi đă từng bước đưa tên tuổi của Bùi Xuân Phái ra thế giới.
Điều tôi canh cánh trong ḷng bây giờ là làm sao để sớm cho ra đời một cuốn sách kể lại những buồn vui, nỗi khổ, sự kiện... trong đời cụ Phái. Nói chung là những ǵ mà tôi hiểu về cha và đă được chứng kiến. Bên cạnh đó, tôi đang triển khai kế hoạch hợp tác với đoàn làm phim và đang xây dựng kịch bản bộ phim nói về cuộc đời Bùi Xuân Phái, bối cảnh là thời kỳ đất nước nghèo đói và xảy ra chiến tranh. Trong tương lai gần, tôi sẽ gấp rút hoàn thành những công việc c̣n dang dở. 
- Theo anh, yêu cầu đặt ra đối với người họa sĩ tài hoa là ǵ?
- Tính chuyên nghiệp là cái đầu tiên tôi muốn nói tới. Cái hay của người họa sĩ là vẽ như chơi mà lại thuyết phục. Cái khó là sự điêu luyện tài hoa ấy phải được ẩn giấu chứ không phải là phô bày ra tất cả. Như thế tác phẩm của anh mới có chiều sâu, có sức hút.
Cụ Phái có được thành công là nhờ sự chân thành, khiêm tốn, chịu khó trau dồi, học hỏi không ngừng. Ngồi đâu cụ cũng vẽ, lúc nào cụ cũng luyện bút. Không có thành công nào mà lại thiếu vắng sự khổ luyện. Đó là điều thứ hai tôi muốn nhấn mạnh.
- Vậy anh nghĩ mỗi họa sĩ cần bao nhiêu phần trăm cho năng lực, đam mê và sự rèn luyện?
- Phần trăm chia đều cho tất cả. Theo tôi, người họa sĩ chân chính phải dồn toàn tâm, toàn lực, toàn trí vào tác phẩm của ḿnh. Anh vẽ nhanh th́ người xem cũng chỉ xem nhanh mà thôi. Tóm lại, không có chuyện xem nhẹ hay coi nặng yếu tố nào.
- Không ít bạn trẻ mới tập tễnh bước chân vào con đường hội họa đă vội vă ảo tưởng về nghề nghiệp và mắc chứng ngộ nhận về tài năng, có người c̣n trở thành bản sao khập khiễng của các danh họa. Với tư cách là người đi trước, theo anh, đâu là nguyên nhân sâu xa của thực trạng trên và anh có lời khuyên ǵ cho các bạn trẻ ấy?
- Bạn trẻ không thôi th́ có lẽ chưa đủ, thậm chí các bạn... già cũng không hiếm người như vậy (cười). Thực tế mà nói th́ báo chí đôi khi cứ thích tô hồng, thổi phồng, tung hô tài năng của các họa sĩ trẻ như một hiện tượng. Dư luận không phải lúc nào cũng đúng. Nhưng người xem, người mua th́ hay bị "cuốn theo chiều gió", họ nh́n tranh dưới góc độ cảm tính, thiếu sự nhạy cảm, trung thực. Chính những điều này đă khiến cho lắm người trong số các họa sĩ trẻ trở nên kiêu căng ngạo mạn. Mới mở được vài cuộc triển lăm đă sinh ra tính tự phụ, thỏa măn với chính ḿnh. Trước hết, tôi nghĩ các phương tiện truyền thông đại chúng nên động viên họ đúng cách. Về phía họ, tôi chỉ có một câu muốn nhắn nhủ. Đừng vội xưng hùng xưng bá, đừng có huyễn hoặc về bản thân khi tài năng chưa đủ độ "chín", con đường phía trước c̣n dài và đầy chông gai, họa sĩ muốn thành công phải vật vă trăn trở với "đứa con đẻ" của ḿnh chứ không phải bỗng dưng sớm mai thức giấc đă thành danh.
- Những kế hoạch sắp tới của anh?
- Tôi sẽ ra mắt công chúng triển lăm tranh Bùi Xuân Phái, tập hợp những tác phẩm xuất sắc của ông trong từng thời kỳ. Mới đây, tôi đă vào Sài G̣n và đặt vấn đề này với Bùi Quốc Chí và Trần Hậu Tuấn - hai nhà sưu tập chuyên nghiệp, họ hoàn toàn tán thành dự định của tôi và quyết tâm cùng thực hiện. Cuộc triển lăm hứa hẹn nhiều ấn tượng và gây sức thuyết phục lớn đối với công chúng yêu hội họa. 

Thu Hồng thực hiện


"Không thể măi đóng vai MC giới thiệu Bùi Xuân Phái" 
(VTC News) - “Công tâm mà nói, tranh cụ Phái không phải bức nào cũng đẹp và tranh của Phương không phải tranh nào cũng dở. Tuy nhiên từ khi cụ Phái mất đến nay th́ cả nhưng bức tranh chưa đẹp của cụ cũng vẫn đắt hơn tất cả những bức tranh đẹp của tôi”- con trai cố danh họa Bùi Xuân Phái nói về tác phẩm của cha và của ḿnh. 

36 tác phẩm về Hà Nội của họa sĩ Bùi Xuân Phái vừa được trưng bày tại Viện Goethe 56-58 Nguyễn Thái Học, Hà Nội cuối tuần qua nhân kỷ niệm sinh nhật lần thứ 90 của cố hoạ sĩ. Nhân dịp này, phóng viên đă có cuộc tṛ chuyện với Bùi Thanh Phương, con trai danh họa. 

"Tôi không bận tâm vị trí của ḿnh đang ở đâu"

- Được biết gần đây Natasha (vợ của cố họa sĩ Vũ Dân Tân) đă gặp anh và đặt vấn đề tổ chức một cuộc triển lăm tranh ở thập niên 80, 90 trong đó có một số bức của anh. Nhưng h́nh như anh không muốn?
- Tôi thấy không riêng ǵ hội họa mà trong nghệ thuật nói chung, trường hợp một cá nhân phủ nhận một giai đoạn nào đó đă qua trong cuộc đời ḿnh là chuyện rất đỗi b́nh thường. Thậm chí khi quay đầu lại nh́n, có người c̣n uất hận, đau khổ với chính ḿnh. Cuộc hành tŕnh của người nghệ sĩ là cả một quá tŕnh tự đẽo gọt, loại bỏ đi những cái thừa, những cái không hoàn thiện trong sự nghiệp của ḿnh. Giai đoạn cuối của sự đẽo gọt, nh́n họ sẽ hoàn hảo hơn, tiến bộ hơn. 
Natasha đă đến chơi và nói chuyện về dự định muốn làm một cuộc triển lăm trong bộ sưu tập tranh của các họa sĩ Việt Nam mà Natasha sưu tập được từ những thập niên 80, 90 ở thế kỷ trước, trong đó có một số tranh tôi vẽ trong giai đoạn này. Đây là dự định thú vị và đáng trân trọng. Thế nhưng quan niệm nghệ thuật của tôi đă được biến đổi theo từng giai đoạn của đời người. Tôi thấy tranh ḿnh ở giai đoạn đó có quá nhiều thứ thừa, chỉ nên giữ lấy một, hai tác phẩm làm kỉ niệm. Đặc biệt, trước năm 1987, tôi chịu ảnh hưởng quá nặng nề từ cha tôi, Bùi Xuân Phái.
- Chúng ta biết Bùi Thanh Phương đang muốn vẫy vùng thoát bớt ra khỏi cái bóng của cụ Bùi Xuân Phái, nhưng có cần phải quyết liệt và cực đoan đến thế?
- Thực ra th́ với tôi, lư do này quan trọng hơn: Đó là, không phải lúc nào quan điểm nghệ thuật cũng đúng, nhất là khi người ta c̣n trẻ, ở một góc độ nào đó, có cái ǵ hơi hiếu thắng và ngông nghênh. Tuổi trẻ đượm nhiều cảm xúc, vừa chủ quan, vừa hạn chế về trải nghiệm mà lại đầy tự tin. Bây giờ, tôi đă kinh qua bao nhiêu khó khăn vấp váp, đă xây dựng cho ḿnh một chừng mực điềm đạm trong cá tính, trong cách sống chứ không c̣n hoắng lên như hồi trẻ. Tranh của tôi thời ấy khác bây giờ. Thời ấy ḿnh hồn nhiên, ḿnh vẽ hoàn toàn là cuộc chơi, cũng có bán nhưng với giá rất rẻ. Các phương tiện thông tin đại chúng lúc đó cũng chưa chú ư đến hội họa nhiều, v́ thế mà hội họa với xă hội không có sức lan tỏa mạnh mẽ và rộng răi như hiện nay.
Nói chung, khi xem lại số tranh ḿnh vẽ từ thuở đầu bước vào cuộc hành tŕnh trên con đường hội họa, tôi đă không hài ḷng. Nhưng nó đă thuộc sở hữu của Natasha, nếu tôi c̣n giữ th́ chắc sẽ xóa trắng rồi. Tôi nói với Natasha rằng, nó chỉ có giá trị là dấu vết của một thời đă qua, bây giờ Phương vẽ khác. Tôi nghĩ khi người họa sĩ c̣n sống, họ có quyền bày tỏ chính kiến về những tác phẩm của ḿnh và họ có thể đồng ư hay không chuyện tham gia vào một cuộc triển lăm bày trước công chúng.
- Bùi Xuân Phái đă tạo ra một "thương hiệu Phố Phái" với những đặc trưng riêng khác. Vậy đâu là đặc trưng của tranh Bùi Thanh Phương, và anh nhận định thế nào về vị trí của ḿnh trong làng hội họa Việt Nam hiện tại?
- Thời điểm này, tôi không xem tranh của ḿnh là thành công nên cũng chưa nói đến “đặc trưng”. Hăy để các cuộc trưng bày sau này người xem đánh giá về tranh của tôi ra sao, như thế sẽ khách quan hơn.
Phải nói rằng, tôi ảnh hưởng bởi cha một cách tự nhiên, từ nét chữ, giọng nói, đến lối giao tiếp hóm hỉnh của cụ - không hề có sự bắt chước. Về quan điểm nghệ thuật, cách vẽ, tôi nghĩ ḿnh giữ lại và duy tŕ theo lối cụ Phái cũng tốt, nhưng tôi ư thức được ḿnh phải thoát ra khỏi cái bóng của cha bằng mọi cách để đi t́m lối đi riêng. Ảnh hưởng bởi phong cách của cha th́ tôi có thể xóa đi hoặc chữa lại bằng cách phát hiện và t́m những đề tài mới mẻ, những đề tài mà Bùi Xuân Phái chưa vẽ đến.
Tôi thích cô đơn một một góc, một cơi riêng chứ không quan trọng lắm chuyện hớn hở đua chen, cạnh tranh nhau. Làng hội họa họ vẽ thế này, tôi vẽ thế kia, đó là việc của mỗi người. Tôi không bận tâm việc vị trí của tôi ở đâu. Bạn cụ Phái xưa kia cũng đa phần là những người vẽ rất b́nh thường, tài năng của họ đă rơi vào quên lăng, trừ một số người như ông Sáng, ông Liên, ông Nghiêm. Nhưng thời đó các ông đến với nhau bằng cái t́nh chứ không phải cùng đẳng cấp về tài năng th́ mới chơi thân được với nhau.
Người MC giới thiệu Bùi Xuân Phái và đi kiện v́ Bùi Xuân Phái
- V́ sao sự kiện ồn ào cuối năm 2008 về việc anh vác đơn đi kiện tổ chức Sotheby’s bán tranh giả của cụ Phái sau đó lại im hơi lặng tiếng thế?
- Theo suy đoán của tôi, chính bên sở hữu tranh đă tự mua tranh của ḿnh, tự ḿnh "làm giá" - chuyện đó thường xảy ra nhiều. Ví dụ, họ chịu mất chút tiền kư gửi bán trong hăng đấu giá danh tiếng một sê-ri tranh của cụ Phái (toàn tranh giả), họ biết là giả nhưng lại mua với giá cao, 120 ngh́n đô với một bức tranh giả. Tôi nhận định là họ tự bán tự mua. Động tác này giới buôn tranh “cáo già” gọi là "tiền ở túi bên trái chuyển sang túi bên phải" họ chỉ chịu mất một chút tiền phần trăm cho hăng tổ chức đấu giá nhưng họ thu được cái lợi là số tranh giả đó của họ trở nên có giá trị rất lớn trong dư luận nước sở tại, từ đấy họ rất dễ bán chúng.
Nếu như họ đưa những tranh giả của cụ Phái vào một bộ phim rồi bộ phim ấy rất hot, rất ăn khách, doanh thu lớn th́ tôi mới đ̣i tiền bồi thường. Nhưng bản thân tổ chức làm giả chưa thu được cái lợi nào nên tôi nghĩ ḿnh nên dừng lại ở đó. Tôi cứ kiện họ, rốt cục kết quả chỉ là họ sẽ đứng dậy xin lỗi, rồi lại bắt tay thôi, bởi v́ họ nói không phải họ vẽ, họ là nạn nhân th́ ḿnh đành chịu. Không phải tôi sợ lư do này khác mà tôi hiểu nếu tiếp tục kiện, tôi sẽ tốn kém ít nhất 50 ngh́n đô. Nếu số tiền đó tôi có, thà rằng tôi nhập vào số Qũy giải thưởng Bùi Xuân Phái có phải có hiệu quả hơn là việc cứ cố công theo kiện mà bến bờ th́ không thấy đâu.
- Vậy rốt cuộc những động thái ồn ào của anh đối với hăng đấu giá nọ có mang lại điều ǵ?
- Cái tuyệt vời trong tranh cụ Phái là không ai có thể làm giả được. Bởi đặc thù trong tranh cụ là dùng dao miết, sau đó mới xử lư bằng bút cho mềm mại đi, nên có những bức nửa thế kỉ mà màu vẫn trong vắt. Điều tôi đạt được trong vụ Sotheby’s là khiến họ thận trọng hơn, biết tôn trọng "chủ nhà" và bản quyền tác giả, chứ không nhâng nháo "múa gậy vườn hoang'' như trước nữa. Sau vụ kiện, tôi nhận được khá nhiều những bức thư gửi đến từ nước ngoài, muốn xin bằng được chữ kí của tôi để xác nhận những bức tranh của Bùi Xuân Phái. Nếu người sở hữu bức tranh thật của cụ Phái muốn in chúng vào sách th́ không nhà xuất bản nào dám chấp nhận in nếu không có chữ kư của tôi xác nhận đó là tranh của Bùi Xuân Phái.
- Có vẻ như khi nhắc đến Bùi Thanh Phương th́ người ta vẫn thấy những hoạt động liên quan đến di sản của cụ Phái nổi bật hơn là h́nh dung về một phong cách hội họa độc đáo của cá nhân Bùi Thanh Phương. Anh có chạnh ḷng không?
- Vấn đề của ḿnh, tôi tạm gác sang một bên, không muốn chạm đến. Cái quan trọng cần được phổ biến bây giờ là di sản hội họa của cụ Phái, tôi coi đó là trách nhiệm lớn lao của ḿnh. Tuy nhiên, đến một lúc nào đó tôi cũng phải dừng lại thôi, chứ không thể suốt cuộc đời ḿnh phải đóng vai một MC giới thiệu về cụ Phái. Có người trêu, bây giờ tôi đă trở thành "ngôi sao truyền h́nh", thực ra, v́ tôi đă xem đó là công việc, là trách nhiệm nên buộc phải cố gắng thôi, đem những ǵ ḿnh biết về cụ Phái để chia sẻ với mọi người. Hiện nay, nhiều người vẫn chưa hiểu thấu đáo về Bùi Xuân Phái. Tôi hỏi bạn, ngoài tôi ra bây giờ c̣n ai là người thấu hiểu, và nắm giữ được nhiều những câu chuyện về Bùi Xuân Phái?
Tôi tự hào là hậu duệ của danh họa họ Bùi, nhưng tôi ư thức được rằng không bao giờ nên vênh váo với thành tựu của người khác, ông là thân sinh ra tôi, nhưng ở góc độ nghệ thuật th́ ông vẫn là "người khác" đối với tôi chứ. Tôi có một niềm tin khá "ngông" (nhưng chỉ âm thầm trong tâm trí thôi nhé) rằng sẽ có lúc nào đó người ta nói về tôi, người ta sẽ nghĩ đến Bùi Xuân Phái. Chứ không phải như bây giờ, nói về Bùi Xuân Phái chán chê rồi họ mới kéo tôi vào một chút. T́nh trạng này nếu kéo dài măi, quả thật ḿnh cũng không tránh được những mặc cảm và tổn thương của người nghệ sĩ.
Một điều nữa là hồi trước tranh của cụ Phái xuất hiện ở thị trường cũng nhằm cải thiện kinh tế gia đ́nh lúc bấy giờ. Lần đầu tiên tôi nói: "Những bức tranh này bố sẽ bán được ngay nếu muốn". Hồi đó đầu thập niên 80 ở thế kỷ trước, ở Hà Nội chỉ có một gallery nhỏ số 7 Hàng Khay là nhận tranh kư gửi tranh của các họa sĩ. Tôi đem những bức tranh nhỏ của cha và cả của ḿnh kí gửi ở đó. Tranh của hai bố con bán bằng giá nhau, số lượng th́ có tuần tranh ông bán được nhiều hơn, có tuần lại ít hơn.
Khác với cái đám đông "mê tín" xem tranh Bùi Xuân Phái chỉ có khen trở lên, tôi nh́n tranh cụ rất chân thực và khắt khe. Có lúc tôi nghĩ, nếu cha c̣n sống tôi sẽ bảo ông nên sửa chỗ này chỗ kia trên một số bức vẽ của ông. Tôi nói vậy không có nghĩa sự ngưỡng mộ cha trong tôi bị suy giảm. Công tâm mà nói, tranh cụ Phái không phải bức nào cũng đẹp và tranh của Phương không phải tranh nào cũng dở. Tuy nhiên từ khi cụ Phái mất đến nay th́ cả nhưng bức tranh chưa đẹp của cụ Phái cũng vẫn đắt hơn tất cả những bức tranh đẹp của tôi. Đây là điều tất yếu, bởi cụ Phái đă kết thúc vẻ vang trang sử cuộc đời th́ cái ǵ thuộc về cụ Phái với thiên hạ cũng đều quí giá, từ những di bút viết tay, đến những đồ dùng như chiếc đồng hồ, cái kính cụ Phái từng dùng cũng rất có giá trị, huống hồ lại là tác phẩm của cụ Phái. Do đó sự so sánh nào cũng là thừa. 

Bức tranh đắt nhất của danh họa Bùi Xuân Phái 
- Nói về trị giá tranh Bùi Xuân Phái ở Việt Nam và trên thế giới, anh có thể cho biết bức có giá cao nhất đến thời điểm này là bức nào?
- Tranh đắt nhất của Bùi Xuân Phái đến thời thời điểm này là bức "Hà Nội năm 46" thuộc sở hữu của nhà sưu tầm Trần Hậu Tuấn, có khách đă trả tới 200 ngh́n đô mà tới giờ người sở hữu vẫn chưa bán. Tôi nghĩ trong tương lai nó có thể sẽ lên đến giá cao hơn nữa.
Đó là một bức tranh mà Bùi Xuân Phái vẽ rất chăm chút. Thông thường, cụ vẽ càng nhanh càng đẹp nhưng những bức vẽ nhanh đó chưa thể gọi là tuyệt phẩm, chưa khiến người ta lùi xa tiến gần chiêm ngưỡng và đắm ḿnh trong thưởng ngoạn. Người ta đang săn t́m các đối tượng sở hữu những bức tranh "lăn ra ốm" của cụ Phái. Sở dĩ gọi như vậy v́ trong nhật kí của ḿnh, cụ Phái có ghi lại là "hôm nay ḿnh dốc hết sức, vắt kiệt sức lực để hoàn thành xong một tác phẩm, bây giờ thấy trong người ngây ngây sốt, sắp sửa lăn ra ốm”.
Thời cụ Phái, cứ cách một vài năm lại có một cuộc triển lăm hoặc toàn quốc hoặc ở Hà Nội. Ông tập trung thời gian để vẽ cho triển lăm chứ không phải vẽ chơi như vẽ chèo, phố. "Lăn ra ốm" ấy không nằm ở chèo, ở phố. Mỗi khi cụ lôi cái toan to trắng ra sân để vẽ một tác phẩm đáp ứng kịp thời vào cuộc triển lăm trước công chúng th́ trách nhiệm và ư thức công dân được đặt lên hàng đầu, được thể hiện ở mỗi bức "lăn ra ốm" ấy.
Nếu đưa ra câu hỏi bức tranh nào của cụ Phái đẹp nhất trong nhà tôi hoặc trong giới sưu tập có th́ thường bạn sẽ nhận câu trả lời, bức tranh to nhất của cụ Phái là bức đẹp nhất. Thể tạng cụ Phái từ khi c̣n trẻ vốn đă thư sinh, yếu ớt. Thường th́ bức tranh được vẽ theo khổ 90 cm x 1,2 m. Có những bức lớn hơn như "Quốc Tử Giám" lên đến 1,6 m x 1,2 m. Sau mỗi bức tranh ấy là cụ lại ốm, nằm bệt trên giường mất vài ngày.
Mỗi bức tranh ấy xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu nghiệp vụ của ông. Cha giải thích riêng tư với tôi rằng "bố ăn lương của Nhà nước, phải phục vụ tận tụy". Bấy giờ tổ dân phố thắc mắc "sao ông này không đi làm, chỉ ở nhà bôi bôi vẽ vẽ mà lương ông ư cao nhất phố luôn, lạ thật!". Do đó, cha tôi rất có trách nhiệm, cứ độ 3 tháng hay một quư lại có tranh để báo cáo. Cụ Phái luôn cố gắng đáp ứng nhu cầu ở mức độ làm thế nào đẹp, đạt giá trị nghệ thuật và nội dung.
Cần phải nói thêm, có triển lăm của Bùi Xuân Phái, báo chí đưa tin là 60 bức tranh của ông được trưng bày, công chúng hồ hởi đến xem nhưng thực ra đó chỉ là những nháp minh họa bé bằng 3, 4 ngón tay. Cái đó nếu gọi là bức tranh là sai mà phải gọi là di bút, kư họa, giá trị của nó không cao lắm, nếu có bán th́ cũng rất rẻ. V́ thế mà nhiều người hiểu lầm giá tranh cụ Phái không bằng tranh của các họa sĩ đương thời. Tôi nghĩ giá tranh thời nào cũng vậy, nó nằm ngoài giá trị nghệ thuật. Người xem không nên nghe giá tranh để mà xem tranh mà hăy nh́n vào chính bức tranh, bằng cái nh́n của người hiểu biết. Nhiều họa sĩ trẻ hay khủng bố ngươi yếu bóng vía bằng cái giá rất cao, người mộ điệu không quan tâm đến cái giá anh ta nói, mà nh́n thẳng vào tác phẩm của anh ta là hiểu được ngay anh ta đang ở đâu.
- Xin cảm ơn anh về cuộc tṛ chuyện!

Thu Hồng (thực hiện) 




Bùi Thanh Phương: Tự hào là hậu duệ danh họa họ Bùi
Nghiệp vẽ đến với Bùi Thanh Phương có thể là t́nh cờ nhưng cũng là duyên phận. Là con trai của danh họa nổi tiếng Bùi Xuân Phái nhưng cha anh lại chưa dạy anh “vẽ một ngày nào theo cách dạy truyền thống”.
Tất cả đều là do anh tự học, tự mày ṃ trong cái “trường đại học lớn” - căn pḥng chỉ vẻn vẹn vài mét vuông nơi “xưởng vẽ” của cha anh. Nhưng chính nơi đó đă chắp cánh nghiệp vẽ của Bùi Thanh Phương và cho anh nhiều điều mà không đơn thuần chỉ là một t́nh yêu. Anh đă chia sẻ với PV Tổ Quốc về nghiệp vẽ, kư ức về người cha - danh họa Bùi Xuân Phái và cả về dự định mà anh đang ấp ủ.

- Nghe nói anh đang cùng hai người bạn tích lũy tiền để thành lập giải thưởng mang tên cha anh, họa sĩ Bùi Xuân Phái?
Khi tôi ngỏ ư muốn thành lập giải thưởng Bùi Xuân Phái, tôi đă nhận được sự tán thưởng của các bạn tôi là các nhà sưu tập lớn, đó là Trần Hậu Tuấn và Bùi Quốc Chí. Ban đầu, chúng tôi dự kiến số tiền gửi ngân hàng sẽ vào khoảng 30 ngàn đô la Mỹ, như vậy lăi xuất hằng năm sẽ được hơn một ngàn. Số tiền lăi ấy sẽ vĩnh viễn giành cho “giải thưởng Bùi Xuân Phái”. Nhưng hiện tại, chúng tôi c̣n đang thảo luận thêm, bởi ư kiến của Trần Hậu Tuấn muốn giải thưởng có sức nặng hơn, nghĩa là, số tiền gửi vào nhà băng sẽ phải nhiều hơn thế. Chúng tôi dự tính, giải thưởng này sẽ chính thức được trao lần đầu tiên vào ngày sinh của cụ Bùi Xuân Phái (1.9.1920 -1.9.2008). Hằng năm vào ngày 1 tháng 9 sẽ là ngày trao giải thưởng này.
- Anh có thể cho biết rơ hơn về đối tượng và cơ cấu của giải thưởng Bùi Xuân Phái? 
Cơ cấu của giải sẽ do những thành viên trong nhóm thành lập giải thưởng soạn thảo và đối tượng được trao giải sẽ là người có tác phẩm xuất sắc nhất trong năm thuộc lănh vực Văn học và Nghệ thuật. Nhưng tôi nghĩ, trong tương lai, Giải thưởng Bùi Xuân Phái sẽ được trao cho một tổ chức văn hóa có uy tín điều hành.
- Anh đă từng nói đại ư anh là “khắc tinh” của những kẻ làm giả tranh của cụ Phái, v́ anh là con cụ?
Lúc sinh thời, cụ Bùi Xuân Phái có lần đă nói vui “Không biết sau này người ta có vẽ giả tranh của ḿnh không? Ḿnh cũng muốn xem qua một vài bức xem họ vẽ như thế nào”. Tiếc là Bùi Xuân Phái đă chưa kịp được xem những bức tranh giả mà người ta vẽ rồi dán cái mác Phái vào. C̣n tôi th́ phải xem khá nhiều với một cảm giác vừa thất vọng vừa buồn phiền v́ giới làm tranh giả Phái vẽ quá kém. Họ không hiểu tinh thần, tâm tư của người họa sĩ th́ làm sao bức tranh nó có hồn? Mặt khác, họa sĩ nào cũng có những kỹ thuật, thủ pháp của riêng ḿnh, điều này người ta cũng không thể bắt chước hay truyền trao được.
- Anh là người con duy nhất trong gia đ́nh theo nghiệp cha, có khi nào anh cảm thấy mệt mỏi khi phải đứng trước cái bóng quá lớn ấy?
Ở Việt Nam, tôi thấy hầu hết các ông con của các họa sĩ đă thành danh đều khó ngóc đầu lên được bởi đều phải chịu sự so sánh của nhân thế. Nhưng nếu ông bố là họa sĩ nhàng nhàng th́ ông con có cơ vượt lên thoải mái hơn. Tôi chưa bao giờ cảm thấy mệt mỏi khi đứng trước cái bóng quá lớn là cha ḿnh, mà tôi luôn tự hào và cố gắng với tâm niệm xứng đáng là hậu duệ của họa sĩ họ Bùi. Tôi sống và làm việc với một niềm tin và t́nh yêu của riêng của tôi. Có câu của Bùi Xuân Phái rằng “Tôi là tôi với tất cả những cái kém và cái hay”. Câu nói ấy đă an ủi tôi nhiều.
- Nhưng anh cũng đă phải từ bỏ đề tài mà anh rất yêu thích là “Phố”. Anh lo ngại ḿnh không vượt qua được cái bóng của cha hay không thể khẳng định, ngoài phố Phái, c̣n có một phố Phương?
Đề tài phố, nhất là phố Hà Nội là đề tài tôi yêu thích nhất, và cũng là dễ vẽ, dễ đẹp hơn các đề tài khác. Muốn vẽ phố cổ Hà Nội cho đẹp th́ chẳng có cách nào khác là phải nh́n bằng cái lăng kính của Bùi Xuân Phái, góc độ của Bùi Xuân Phái mà nếu như vậy th́ cái áo ḿnh mặc lại là cái áo ḿnh đi mượn rồi, v́ thế từ nhiều năm nay tôi đă hoàn toàn rơi vào khủng hoảng và không vẽ phố cổ Hà Nội nữa. Mặt khác, Hà Nội cũng không c̣n cảnh phố cổ nữa để cho mà vẽ. Các họa sĩ bây giờ vẽ phố cổ Hà Nội chỉ có thể dựa theo ảnh tư liệu hoặc vẽ phịa nên không có xúc cảm ǵ nhiều. Ngày xưa ông Phái vẽ, ông có bao giờ muốn cố gắng để khẳng định phố Phái đâu. V́ thế tôi tự thấy buồn cười nếu tôi vật vă làm việc để muốn khẳng định… phố Phương.
- Liệu theo đuổi đề tài khác, anh có dám chắc ḿnh thành công?
Họa sĩ thường chẳng ai dại ǵ mà tuyên bố ḿnh sẽ chỉ vẽ đề tài này khác trong toàn bộ cuộc đời ḿnh. Cảm hứng sáng tác nó đến với ḿnh bất chợt như t́nh yêu, nó đến mà có hẹn trước hay biết trước bao giờ đâu. Tôi nhớ có lần Bùi Xuân Phái đă nói hóm hỉnh “ Với nghệ thuật, ḿnh phải đi theo nó chứ không phải là nó đi theo ḿnh”.
- Vậy cụ Phái dạy anh vẽ, hay anh tự học?
Bùi Xuân Phái chưa bao giờ dạy tôi vẽ một ngày nào theo như cách dạy học truyền thống. Ở tuổi 12, tự tôi ṃ mẫm đi xin học vẽ ở Cung thiếu nhi. Cách tôi học được nhiều ở Bùi Xuân Phái là hằng ngày tôi ngồi bên cạnh bảng mầu của ông để xem ông vẽ và nghe ông nói chuyện về hội họa, nghe các quan niệm về nghệ thuật của các họa sĩ mỗi khi họ đến thăm ông. Căn pḥng của Bùi Xuân Phái ngày ấy đối với tôi là một trường đại học lớn.
- Vậy anh quan niệm thế nào về một người nghệ sĩ chân chính?
Ở thời các ông Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, khi nhận định về một họa sĩ nào đấy, các ông thường chỉ dùng cụm từ "họa sĩ này hay". Nếu được nhận định như vậy bởi các maitre th́ người họa sĩ đó đă thành công lắm rồi. Các ông thường khen ngợi là HAY chứ không phải là giỏi (giỏi thường chỉ là khéo tay). Tiêu chí về một họa sĩ chân chính nghe có vẻ bao la và dễ khiến người ta ba hoa tán phét. Tôi nỗ lực, gắng sức mỗi ngày chỉ mong sao trong sự nghiệp của ḿnh để lại được một hoặc hai bức tranh HAY cho đời, thế cũng là đủ cho một cuộc đời, phải không bạn?
- Xin cảm ơn anh!
(Theo TQ)

 

 



Chát với Bùi Thanh Phương

- Họa sỹ Bùi Xuân Phái là một nghệ sĩ vĩ đại, có nhân cách cao cả mà biết bao thế hệ ngưỡng mộ. Vậy với anh, kư ức người cha thời thơ bé trong anh là ǵ?
Đó là nhận xét mà bạn nói về ông. C̣n tôi biết rơ là Bùi Xuân Phái được đồng nghiệp và nhiều người quí mến do bởi phẩm chất khiêm nhường, lắng nghe. Ông có rất nhiều bạn, nhưng, bạn thân th́ ít bạn sơ th́ nhiều. Từ một bác hưu trí cùng phố, nghề nghiệp chẳng mắc míu ǵ đến nghệ thuật và cũng không hiểu ǵ nhiều về hội họa cũng có thể là bạn của ông, ngồi tṛ chuyện với ông chuyện nhân t́nh thế thái hàng giờ đồng hồ. Bất kỳ ai nếu ngỏ lời muốn có một tấm tranh của ông làm kỷ niệm cũng có thể được ông tặng. Trong kư ức của tôi về ông là h́nh ảnh một người đàn ông có tâm hồn trong trẻo, hồn nhiên. Có thể nói một cách ngắn gọn, ông là một người nghệ sĩ có một tuổi thơ kéo dài cả đời.

- Cụ Phái trầm tính và ít nói, c̣n trẻ thơ lại hiếu động, nghịch ngợm. Anh đă bao giờ bị cha nặng lời trách mắng v́ điều ǵ chưa?

Bạn nói cụ Phái trầm tính và ít nói, điều này chỉ đúng khi Bùi Xuân Phái đang làm việc, đang vẽ, đang một ḿnh, c̣n khi có bạn đến chơi, BXP là người ưa thích nói, ông có thể say sưa tranh luận nghệ thuật hang giờ đồng hồ, giọng nói của ông sang sảng, vang động lắm. Tôi vẫn nhớ cảm giác của tôi ngày ấy là rất sợ vào giữa trưa, đám bạn ông kéo tới, họ sẽ cùng với ông làm giông làm băo, và cả sẽ nhà mất nghỉ ngơi là cái chắc, họ tranh luận nghệ thuật rồi c̣n đọc thơ nữa. Nhà thơ Vũ Đ́nh Liên cũng làm câu thơ mô tả t́nh trạng này:
Gác treo tám thước nhà anh Phái
Một tiếng thơ ngâm sóng gió đầy

Bạn hỏi là có bị cha mắng điều ǵ chưa th́ đương nhiên là có rồi, chỉ có điều là bị mắng nhiều hay ít mà thôi. Khi c̣n là đứa trẻ th́ đứa trẻ nào mà chẳng hiếu động, đùa nghịch. Tôi nhớ có lần chạy nhẩy trong góc xưởng vẽ của BXP, ông yêu cầu tôi ra phố mà chơi để ông yên tĩnh làm việc. Nhưng yêu cầu ấy không được đáp ứng ngay, tôi vẫn cứ chạy nhẩy lung tung, hậu quả là làm đổ và vỡ tấm kính của bức tranh bột mầu kích thước lớn. Tôi sợ quá, chạy. BXP giận quá, ông cũng chạy đuổi theo tôi. Chỉ là một đứa trẻ, tôi ngồi thụp xuống và ôm đầu khóc. BXP chạy tới thấy tôi khóc váng lên như thế, ông vội vàng ôm lấy tôi, dỗ dành cho nín khóc, lại c̣n móc túi lấy ra mấy hào "đền" cho tôi nữa. Bây giờ nghĩ lại, thấy thương ông vô cùng, ân hận và nhớ măi về cái tội “biến thua thành thắng” của ḿnh đối với ông.
- Điều lớn lao nhất về cuộc sống mà cụ dạy khiến anh thấm thía cho đến giờ phút này là ǵ? Về gia đ́nh, t́nh nghĩa, ruột thịt, và nhân t́nh thế thái ở đời?
Tôi nhớ có lần bị một thằng bạn nhiều tuổi hơn, to khỏe hơn , nó đánh, thế khóc lóc ôm đầu chạy về nhà mách bố. Lần đó, không những không được ông bênh, mà c̣n bị ông mắng, ông bảo: " Lần sau nếu lại bị đánh, hăy chống trả và lao vào đánh lại nó. Ngay cả biết rằng ḿnh sẽ thua nhưng quan trọng là biểu thị thái độ là ḿnh không khiếp nhược trước sức mạnh của nó. Là nam nhi, đừng bao giờ ươn hèn, đừng bao giờ phải van xin một điều ǵ ở người ta". Tôi nghe lời ông, từ ngày ấy cho đến nay, không có một ai có thể vô cớ bắt nạt, ức hiếp được tôi mà không bị đáp trả. Tôi biết rơ cái gen họ Bùi, bên ngoài họ hiền lành, nhũn nhặn vậy thôi, nhưng bên trong là cả một đại dương đó. Đầu năm, mấy anh em họ Bùi có buổi ngồi nói chuyện và đi đến tổng kết là: đàn ông ḍng họ Bùi của chúng tôi, hoặc là thành tài, hoặc là trở nên thần kinh. Điều này khiến tôi khá lo âu, cũng ngại khi nghĩ một ngày nào đấy, ḿnh nói toàn những điều linh tinh.
- Những người cùng thời của cụ cũng trở thành bao câu chuyện hay về t́nh bạn người nghệ sỹ. Nhưng bây giờ anh lại khá cô lẻ và ít bạn. Phải chăng anh khó kết bạn hay không “đền Phái, gác Lưu” giờ đă trở thành cổ tích? Các nghệ sỹ giờ không c̣n gắn bó với nhau trong con đường sáng tạo nữa?
Câu hỏi rất hay, nhưng trả lời đúng và đủ e khá dài ḍng. Cho tôi khất trả lời câu này vào một dịp khác đi.
-Gia sản mà cả đời sáng tạo nghệ thuật cụ để lại cho anh những ǵ?
Trước nhất là những tác phẩm của Bùi Xuân Phái đă để lại cho gia đ́nh. Riêng với cá nhân tôi điều quí giá nhất là những ảnh hưởng về ông đă chuyển hóa tôi từ một người công nhân trở thành họa sĩ. Sau nữa là từ ông, tôi dần dần trưởng thành về nhận thức thẩm mỹ, quan niệm nghệ thuật. Có thể nói, ngôi nhà 87 Thuốc Bắc đối với tôi, thực sự là một trường đại học lớn, trong nhiều chục năm tôi đă là một dự thích viên bất đắc dĩ, không ngay nào là tôi không được (hoặc nói là bị cũng đúng) nghe các tiên sinh tranh luận ầm ĩ về các vấn đề nghệ thuật. Tôi lớn lên trong môi trường đó cùng với tủ sách phong phú về văn học và sách về các danh họa thế giới do ông mua được hoặc được bạn hữu tặng rất nhiều.
- Lần đầu tiên anh cầm bút vẽ, cụ buồn hay vui? Có lúc nào cụ phê b́nh, dẫn lối cho anh sáng tạo chưa?
Lần đầu tiên tôi vẽ khi ḿnh c̣n là thiếu nhi, chưa có khái niệm ǵ nghệ thuật, cũng như bao đứa trẻ khác vẽ tranh thôi. Nhưng Bùi Xuân Phái vui thích lắm, cứ mỗi khi có khách đến chơi , ông lại lấy mấy tấm tranh tôi vẽ đem ra cho các bạn ông xem. Ông thường nói: “ Thằng Phương nó mới vẽ mấy cái này, lạ lắm ông ạ. Lạ lắm!” Về sau này khi đă dạy dạn với bao vấp ngă, cùng sự trải nghiệm trong cuộc sống, tôi mới hiểu cái từ “ lạ lắm” mà các tiên sinh ngày đó thường hay nhận xét về tranh vẽ của các ông con. Cái từ “lạ lắm” nó chẳng ra khen, cũng chẳng ra chê, nhưng nó là cách động viên đứa trẻ rất hiệu quả.
Bùi Xuân Phái chưa một lần nào dậy tôi vẽ theo lối truyền thống. Tuy nhiên cách mà tôi học được từ ông là những lời khen hoặc im lặng. Khi nào ông nh́n bức tranh tôi đă kư tên, ông khen “ Bức này khá” như vậy, ḿnh phải suy nghĩ và phân tích xem tại sao khá và ḿnh cố gắng phát huy theo hướng đó. Tôi biết, ông không mấy khi chê tranh của ai, nên ông cũng chẳng khi nào chê tranh của tôi, thường khi xem xong ông im lặng, th́ ḿnh phải hiểu bức tranh đó chưa đạt. Tuy nhiên tôi nhớ măi có một lần, khi đó ḿnh đă là thanh niên, vẽ một bức tranh cho một cô bạn gái, nội dung được vẽ theo yêu cầu của cô ấy: có một cô gái khỏa thân, ngồi bên bờ biển, ngắm nh́n những cánh chim bay lượn trên bầu trời.(h́nh họa của bức vẽ này hoàn toàn là do ḿnh bịa ra) Khi vẽ đă xong, Bùi Xuân Phái đi qua xem thấy, ông kêu lên: “ Chết thật!” rồi ông lắc đầu với vẻ đầy ngao ngán. Đấy là bài học đầu tiên của tôi, và tôi hiểu sẽ thất bại và đi sai hướng nếu không :”T́m cái cái đẹp qua thiên nhiên, hiểu kỹ thiên nhiên để thấy cái cốt lơi, vẽ bịa là đi vào cái hời hợt, dễ dăi”
- Hỏi thật anh nhé, có lúc nào anh cảm thấy muốn bẻ bút vẽ… vứt đi v́ cảm thấy bất lực chưa?
Tôi nghĩ và chiêm nghiệm về hội họa nhiều hơn là vẽ. Mặt khác sau khi Bùi Xuân Phái mất đă 22 năm, với từng ấy năm, có thể nói một cách không sai là những công việc mà tôi đă làm cho Bùi Xuân Phái đă chiếm mất của tôi ¾ thời lượng sống và vẽ, nó ảnh hưởng rất lớn vào việc vẽ của ḿnh. Bạn sẽ không thể có hứng vẽ được nếu tâm trí bạn đang rối bận vào những việc khác. C̣n chuyện bảo bẻ bút vẽ, vứt đi v́ cảm thấy bất lực, th́ nghe bi kịch quá, và hơi điệu. Làm ǵ đến nỗi giận thân, giận đời như thế hả bạn?
-Ngay cả cụ Phái cũng có lúc thăng lúc rạng… C̣n anh?
Những lúc rạng nhất của tôi lại là lúc cụ Phái c̣n đang sống khỏe. Bởi lúc đó tôi chẳng hề có sức ép nào cả. Cả hai bố con hồn nhiên, thoải mái cùng vẽ chung trong một góc nhà được dành làm xưởng vẽ. Vào đầu những năm 80 ở thế kỷ trước, nước ḿnh khi đó hầu như chưa có thị trường cho mỹ thuật, bắt đầu nhen nhúm từ một gallery 7 Hàng Khay. Lần đầu tiên tranh của Bùi Xuân Phái xuất hiện trên thị trường là do tôi mỗi tuần chọn ra vài tấm tranh của ông đem đến gallery này kư gửi để bán. Ở Gallery này có một cái tủ kính , ở đó bày tranh của Bùi Xuân Phái và tranh của tôi. Giá bán tranh của tôi cũng bằng giá bán tranh của Bùi Xuân Phái. Có những lúc tranh tôi bán được nhiều hơn ông. Nói điều này có thế làm bạn ngạc nhiên, nhưng nghệ thuật nó kỳ dị và khó hiểu lắm. Ngay như Bùi Xuân Phái cũng có lúc ngạc nhiên khi có những đám khách ngoại quốc đến thăm ông, gặp thấy tranh tôi, họ quay sang mua tranh của tôi. Khi khách về, ông quay sang mẹ tôi nói vui: “ Khách nó đến thăm ḿnh , thế mà nó lại mua tranh của thằng Phương” làm cả nhà cùng cười.

Ngọc Lương thực hiện



Bùi Thanh Phương - Trả lời phỏng vấn của một báo điện tử 
PV: Là một cái Quỹ do gia đ́nh lập ra, th́ giải thưởng nó cũng mang tiêu chí và nguyện vọng của những người sáng lập. Vậy mà tại sao không có đại diện gia đ́nh trong thành phần ban giám khảo?
Họa sĩ Bùi Thanh Phương: Giải thưởng quan trọng hơn hay ít quan trọng hơn chủ yếu trông chờ vào một ban giám khảo uy tín hay không. Ban giám khảo chính là những người tạo nên diện mạo và uy tín cho giải. Đầu tiên, tôi cũng lo ngại v́ nếu ban giám khảo mà không ổn th́ gia đ́nh mới là người khổ tâm nhất. Nhưng tôi thấy ban giám khảo của giải là những người có uy tín và có sức thuyết phục. Tôi không tự ái ǵ khi tôi phải đi chỗ khác chơi để cho họ tự bàn bạc. Mà ngay từ đầu, tôi đă xác định là giải thưởng mang tên cha tôi sẽ chuyển giao cho xă hội, cho cuộc sống, chứ không phải là của cá nhân tôi điều hành.
PV: Cá nhân tôi vẫn nghĩ rằng một giải thưởng mang tên Bùi Xuân Phái nó phải hướng tới một t́nh yêu Hà Nội tinh tế hơn. Trong khi có tác phẩm có mặt trong tặng thưởng năm nay nó hơi ồn ào và chưa chắc đă có tính thực tế?
HS.BTP: Ở đây tôi nghĩ, ban giám khảo đă tặng thưởng là tặng thưởng cho ư tưởng, một ư tưởng hay, ư tưởng nghệ thuật chia sẻ với cộng đồng, một cử chỉ mang một tinh thần chia sẻ. Tôi thấy những tác phẩm được tặng thưởng nếu so sánh với mặt bằng văn nghệ trong năm nay cũng rất xứng đáng v́ nó khích lệ những nghệ sĩ có những cống hiến cho cộng đồng, nh́n vào nghệ thuật của họ th́ thấy họ chân thành và tâm huyết chứ không có chút nào "hù dọa" hoặc "chọe" đời cả.
PV: 20 năm trôi qua từ khi họa sĩ Bùi Xuân Phái qua đời, điều anh nhớ nhất và học được ở cha ḿnh là ǵ?
HS.BTP: Điều đầu tiên tôi học của ông cụ trước nhất là tính bao dung. Tất nhiên phải đạt tới độ đắc đạo như thế nào người ta mới bao dung được, khi người ta thấu hiểu, người ta sẽ không chấp vặt một cái ǵ. Bất kỳ tranh nào đưa ông xem hoặc bất kỳ một cuộc triển lăm nào ông tới xem th́ cũng xem rất chăm chú. Không bao giờ ông chê, nếu bạn đọc những ư tưởng nghệ thuật của ông trong cuốn Viết dưới ánh đèn dầu, bạn sẽ thấy ông thực sự minh triết, thế nhưng ông luôn giữ thái độ ḥa nhă, lắng nghe và cười hiền lành mỗi khi tranh luận về nghệ thuật với bạn bè, đó là một phẩm chất mà các họa sĩ thời nay hầu như thiếu.
Có ai đó đă nói vui "không ǵ hành hạ người họa sĩ nhiều cho bằng việc khen ngợi một họa sĩ khác trước mặt anh ta". Nhưng ông Phái lại khác, ông không bao giờ chê nhưng nếu cần hỏi ư kiến th́ cụ mới nói, mà cụ nói bao giờ cũng chính xác, cụ khen chê đều đúng.
Cái nữa là trong hoàn cảnh nào cũng làm việc được, kể cả khi thiếu thốn, kể cả sức ép về mặt vật chất lẫn tinh thần, không có so b́, hờn trách ai. Lúc sinh thời, cụ cũng biết ḿnh là người có tài, dường như cụ muốn an ủi, động viên cụ bà mà thường nói vui là: "Sau này tôi chết, bà sẽ giàu có lắm". Cụ bà cũng ừ ào cho vui chứ không tin là sau này sẽ giàu. Mà chính cụ Phái cũng không ngờ sau này tác phẩm của ḿnh lại trở nên quan trọng như thế. Minh chứng là rất nhiều tranh, ông cụ đă không kư tên.
Trong khi, tôi nhớ có lần họa sĩ Lưu Công Nhân đă nói vui với tôi: "Nếu ông Phái biết là tranh của ông bây giờ được thiên hạ hăm hở mua với giá đắt ngất ngưởng như thế chắc ông phải kư trước hàng loạt để sẵn đấy, khi nào có hứng chỉ việc vẽ".
PV: Gần đây, những cuốn hồi kư, tự truyện của các nhân vật nổi tiếng đang rất được dư luận chú ư. Trong khi cụ bà đang c̣n sống, hơn nữa trong nhóm "Tứ trụ" cũng chỉ ḿnh ông Phái c̣n người nối dơi, anh có định viết hồi kư về cha ḿnh để kể những câu chuyện ít người biết về ông và bạn bè ông, thay v́ để những giai thoại xung quanh họ được thêu dệt?
HS.BTP: Câu hỏi của bạn cũng là một vấn đề đă ám ảnh tôi nhiều năm nay. Nếu ḿnh không kể lại th́ c̣n ai biết nữa đâu mà kể? Tôi biết, bản thân sự tồn tại của tôi, một nhân chứng sống, cũng đă là một trở ngại cho một số người muốn khoe kể những câu chuyện không có trong thực tế về họ với Bùi Xuân Phái. Việc tôi kể được những câu chuyện mà ḿnh biết cũng là cách hạn chế những chuyện thêu dệt mà luôn ở thế có lợi cho người kể theo kiểu "sáng tác" đó.
Mặt khác, tôi thấy có nhiều câu chuyện của cụ như là những bài học về nghề, và cách ứng xử trong đời thường của nhà danh họa, đó cũng là mối quan tâm của nhiều người mến mộ ông. Tôi đang hy vọng là sang năm, tôi sẽ ra được cuốn sách về Bùi Xuân Phái. Hiện tại tôi đă đi được một nửa chặng đường rồi.

 

Thành phố này đă cho tranh tôi nhiều thứ
Tôi gọi cho Bùi Thanh Phương, anh rất dè dặt khi đáp chuyện. Ngay cả khi Phương cho tôi một cuộc hẹn ở quán cà phê số 47 phố Bát Đàn, tôi vẫn nghĩ cuộc phỏng vấn này sẽ không có được nhiều tư liệu để viết. Thế rồi, chúng tôi ăn sáng, uống cà phê với nhau, gọi thêm trà mạn, cuối cùng, Phương c̣n mời tôi về nhà anh, tặng 2 cuốn sách về người cha đáng kính – họa sỹ Bùi Xuân Phái với lời đề tặng rất mến thương. Tôi biết, tôi đă có một cuộc phỏng vấn thành công; càng biết hơn, Phương ấm áp và lăng mạn hơn nhiều cái vẻ bề ngoài có phần dửng dưng, lạnh nhạt.

- Thưa họa sỹ Bùi Thanh Phương, xin được bắt đầu câu chuyện từ danh họa Bùi Xuân Phái. Người ta thường nhắc đến anh với những từ đi kèm “con trai Bùi Xuân Phái”, điều này khiến anh buồn hay vui?
- Tôi thấy vừa vui vừa buồn. Vui v́ hậu thế vẫn nhắc đến Bùi Xuân Phái như một trong những tên tuổi lẫy lừng nhất của hội họa Việt Nam thời kỳ đầu. Buồn v́ đến thời điểm này, tôi thấy ḿnh vẫn chưa làm được cái ǵ thực sự nổi trội để xứng đáng là hậu duệ của một danh họa.
- Anh đă làm ǵ để vừa tiếp tục con đường hội họa mà cha anh đă đi, lại vừa không rơi vào bế tắc bởi nhiều người đánh giá, những tác phẩm của Bùi Xuân Phái, đặc biệt là mảng vẽ phố, sẽ khó ai có thể vượt qua?
-Với riêng chuyện này thôi, tôi đă trăn trở và đau đáu nghĩ suy hàng chục năm trời. Phong cách là thứ ngấm vào máu, và tôi đă mê vẽ phố từ những ngày bắt đầu cầm cọ. Có thể, vừa lớn lên tôi đă thấy tranh phố của Bùi Xuân Phái, bản thân lại sinh ra và lớn lên trong ḷng phố cổ nên quả thực, muốn thoát khỏi tiền định này rất khó. Tôi từng say mê đề tài phố, vẽ hàng chục năm trời. Mười năm nay, tuyệt nhiên tôi không c̣n vẽ phố nữa. Tôi luôn ư thức để thoát khỏi cái bóng quá lớn của người cha, ḿnh nên tránh đề tài của cụ. Có lúc, tôi mon men quay lại đề tài phố, nhưng lại làm khác đi. Tôi đến Hội An (Quảng Nam), về nhiều miền quê xa xôi, sang Trung Quốc…, chụp lại những góc phố cổ mà tôi thấy phảng phất chút ǵ rất Hà Nội. Về, tôi sẽ vẽ những phố rất xa ấy, không phải là phố Hà Nội đă quá vang danh trong tranh Bùi Xuân Phái.
-Anh từng nói không “ưa” hội họa đương đại, v́ sao thế?
Cá nhân tôi nghĩ, từ “ấn tượng” đến “lố bịch” chỉ cách nhau gang tấc; mà trên thực tế, nhiều họa sỹ đương đại đă không ư thức được điều này. Thêm vào đó, chính khán giả, người xem cũng góp phần không nhỏ làm hư các họa sỹ bởi sự dễ dăi của ḿnh. Trong cảm nhận của tôi, ḍng tranh đương đại chỉ như một câu nói đùa, người ta sẽ tán thưởng trong chốc lát; nếu nói nhiều lần sẽ không ai nghe nữa. Tôi không thích cách các họa sỹ vẽ bịa: nghĩ đến đâu vẽ đến đó, đầu Ngô ḿnh Sở. Ḍng tranh ấy làm hư nhiều thế hệ, cả người vẽ và người xem.
- Trong thế giới hội họa đương đại, anh thấy ḿnh đang đứng ở đâu?
Thú thực, tôi thấy chông chênh lắm. Tôi nghĩ ḿnh phải cố gắng nhiều để t́m hướng đi đúng. Đến thời điểm này, tôi vẫn hàng ngày t́m hướng đi cho ḿnh. Bùi Xuân Phái là tấm gương về xác định hướng đi. Hướng đi ấy, đôi khi, chỉ là việc ǵn giữ sự chân thành với t́nh yêu đời sống. Tôi có người bạn, từ khi cầm cọ đến nay, anh ta chỉ vẽ mục đồng. Trong tranh, những đứa trẻ hiện lên với tất cả t́nh yêu thương, sự bao dung của người lớn. T́nh cờ một lần cùng uống cà phê với họa sỹ đó, tôi thảng thốt thấy anh ta từ chối và cáu gắt một đứa trẻ đến mời đánh giày. Tôi buồn lắm, và tự vấn rất nhiều. 
-Nếu anh cứ “một ḿnh một cơi”, anh có sợ cô đơn không?
Có. Nhưng tôi luôn tiết chế để nỗi cô đơn của ḿnh là thứ cô đơn dịu êm. Đó là cái cô đơn của những người muốn được yên thân. Ví như, lang thang một ḿnh trong chiều b́nh yên, ngồi uống cà phê nơi quán vắng… Tôi mang cái tạng của cha ḿnh, nghĩa là ưa những cái lặng lẽ, b́nh yên; không ưa hớn hở, đua chen, ồn ào.
- Tôi thấy anh cứ thu ḿnh lại, rồi có khi anh sẽ vướng vào những chuyện tầm phào của đời sống hơn là trăn trở với hội họa?
Mỗi lần có việc xa nhà, tâm trí tôi thường thấy không yên. Chuyến đi Singapore vừa rồi, lúc nào tôi cũng lo ở nhà, những người phụ nữ của ḿnh gồm: mẹ, vợ và hai con gái sẽ xoay sở ra sao nếu có một chiếc bảng điện hỏng, máy bơm nước không chạy… Tôi thương và nghĩ về họ bằng những bề bộn rất đời thường của đời sống. Tôi là gă đàn ông như thế đấy.
-Thưa anh, hẳn anh đă học hỏi được rất nhiều từ cha ḿnh. Đến nay, bài học nào của cụ khiến anh tâm đắc nhất?
Sinh thời, cha tôi thường dạy dỗ con cái rất nhẹ nhàng, tế nhị. Tôi nhớ có lần cụ hỏi: “Trong hội họa, màu ǵ được sử dụng nhiều nhất?”. Câu trả lời, tất nhiên là màu trắng. Nhưng đó là cách cụ khơi gợi cho ḿnh hiểu phải dùng màu đó trong những trường hợp nào, tiết chế pha trộn ra sao để có được gam màu ưng ư… Cha dạy tôi hội họa là đời sống, gắn với đời sống. Cũng v́ thế, tôi rất sợ một hiện thực đang hiển hiện trong hội họa đương đại của chúng ta: xa rời đời sống. Nhiều họa sỹ đang tách khỏi trường phái Ecole Paris mà nhiều thế hệ họa sỹ Việt Nam thừa hưởng từ các thầy người Pháp tại Trường Mỹ thuật Đông Dương. Thay v́ làm theo công thức: giá vẽ + người mẫu = tác phẩm; người ta ở trong pḥng máy lạnh, nhún nhảy theo điệu nhạc, tay có thể cầm thuốc hoặc rượu, và cứ thế “bịa”. Với tôi, nh́n tranh người ta phải thấy thương yêu đời sống, trân trọng cái đẹp. Ngày nay, tôi rất ít thấy, thậm chí không thấy cảm xúc này khi xem tranh của các họa sỹ đương đại.
-So với thế hệ cha ông, anh thấy ḿnh có lợi thế ǵ?
Lợi thế lớn nhất, theo tôi cũng là hạn chế lớn nhất: vẽ mà không bị sức ép, sự câu thúc về kinh tế, mưu sinh. Thời của cha tôi, đời sống rất cơ cực. Không chỉ ông, nhiều bạn bè văn nghệ sỹ khác của ông nữa, nếu không vẽ, không viết th́ chỉ có nước chết đói. Đứng bên giá vẽ, cha tôi không chỉ thỏa măn cái tôi của người họa sỹ, ông c̣n phải đóng vai người chồng, người cha lo cho gia đ́nh, con cái. Đến nay, khi vật chất đủ đầy, tôi lại nhận thấy của cải chỉ là phù du, nay c̣n mai mất. Cái khao khát sau cùng của người nghệ sỹ, giống như con chim muốn để lại tiếng hót, chính là danh tiếng thông qua tác phẩm của ḿnh. Sung sướng nhất là hậu thế quan tâm nhắc nhớ anh vẽ ǵ, có tác phẩm ǵ nổi tiếng. Tôi thấy thương những họa sỹ được người ta nhắc đến nhiều v́ anh ta sở hữu chiếc xe đắt giá, căn nhà to đẹp… Đó không phải khao khát của tôi!
-Xem những bức tranh như: Trên cầu Long Biên, Dưới cầu Long Biên, Tàu trên cầu Long Biên… tôi có cảm nhận dường như cũng v́ rất yêu Hà Nội, lại không muốn làm khó ḿnh khi lặp lại đề tài của họa sỹ Bùi Xuân Phái, anh đă chọn những góc nh́n khác về Hà Nội?
Đúng là thành phố này đă cho tôi nhiều thứ, sâu sắc nhất là t́nh yêu đời sống, lối sống nhẹ nhàng thanh lịch của người Tràng An. Ngay cả những bức chân dung của tôi, nếu để ư, bạn sẽ thấy phảng phất chất Hà Nội trong đó, từ chiếc áo dài, xe kéo, khăn voan, búi tóc… Cũng có thể, chính những góc nh́n, cảm nhận ấy mang đến cho tôi nỗi cô đơn dịu êm chăng?
Nh́n lại thế kỷ trước, hội họa Việt Nam chỉ dăm bảy cái tên c̣n lưu truyền hậu thế. Tôi không tham vọng ḿnh sẽ là một trong những cái tên “c̣n lại” của thế kỷ này, tôi chỉ muốn ḿnh là một trong những người được chia nhau t́nh yêu của nhóm công chúng nào đó.
-Đến thời điểm này, bức tranh nào khiến anh yêu thích nhất?
Xin được nói lại lời của cha tôi, và cũng là ư của nhiều danh họa nổi tiếng: bức tranh tôi hài ḷng nhất là bức tranh tôi chưa vẽ!
-Thưa anh, mùa xuân mới đang ngập ngừng ngoài kia, anh có muốn chia sẻ điều ǵ?
Tết, tôi thảng thốt nhắc ḿnh quỹ thời gian đang ngắn lại. Ḿnh phải sống, phải làm việc ǵ có nghĩa. Mỗi ngày, vừa xác định đường đi, vừa cố gắng hết sức cho con đường ḿnh đă chọn.
-Xin chân thành cảm ơn anh!

Hải Phương (theo báo Hà Nội Mới cuối tuần số Xuân Tân Măo)

 

Họa sĩ Bùi Thanh Phương người vẽ tranh, "đệ tử" của Apple
 

 

- Người ta nhắc đến anh vẫn là con của Bùi Xuân Phái, cái bóng của người cha quá lớn với anh là may hay là rủi?
 
Tôi tâm đắc câu của danh họa Cézanne khi ông này nói: "Đời không hiểu ta và ta cũng không hiểu đời. Vậy cho nên, ta xin thu ḿnh lại" Cảm thấu điều này v́ ḿnh mang sẵn cái mặc cảm cho rằng đời thường nghĩ về ḿnh như một người núp dưới cái bóng của cha. Điều này thú thực, đă làm tôi tự ái và mệt mỏi nhiều, nó luôn câu thúc tôi cần phải có dịp để thể hiện ḿnh. Bên cạnh niềm tự hào to lớn có người cha là một danh họa mang tầm vóc quốc tế, th́ ḿnh cũng có nỗi khổ riêng khi nhận thấy khó thoát ra khỏi cái bóng mênh mông ấy. Cứ giả sử, cha tôi chỉ là một người thợ may, hay người thợ đóng giầy b́nh thường, th́ với khả năng hội họa mà tôi có từ 40 năm nay (tôi bán được tranh từ năm 13 tuổi) chắc hẳn bây giờ tôi đă có một vị thế nào đó rồi. Là họa sĩ mà lại là con một họa sĩ danh tiếng, tôi không nghĩ là may hay là rủi mà đó là số phận, v́ người ta dù muốn dù không th́ cái nghiệp ấy nó vẫn cứ vận vào thân, bởi v́ nếu không có người cha là Bùi Xuân Phái, th́ tôi đă không biết đến hội họa và không có được niềm đam mê hội họa kéo dài từ thủa ấu thơ cho đến nay. Nhớ năm xưa, khi thấy tôi mon men đến bên giá vẽ, Bùi Xuân Phái cũng đă từng khuyến cáo: "Hội họa, đó là con đường cô đơn và khốn khổ"
 
- Anh gọi đó là số phận, vậy số phận ấy khiến anh được hưởng lợi những ǵ?
 
Thực tế, cha tôi là người thầy duy nhất đưa dẫn tôi vào con đường hội họa, những ǵ ḿnh học được từ cha, ḿnh cần phải biến nó thành cái của ḿnh. Có một giai đoạn, hồi c̣n trẻ, mới vào nghề, tôi ảnh hưởng cha khá nặng nề nhưng sau đó ngộ ra rằng nếu ḿnh không t́m ra được hướng đi riêng, khác hẳn với ông th́ không khác nào ḿnh cứ mặc măi một cái áo ḿnh đi mượn của người khác. Ông Phái là cha tôi, nhưng ở phương diện hội họa th́ ông vẫn là một người khác, đúng không bạn? C̣n như bạn hỏi tôi hưởng lợi ǵ từ cha, th́ có lẽ tôi học được từ cha một phong cách điềm tĩnh, b́nh thản đón nhận những ǵ mà tṛ đời nó vốn thế, đó là một trợ lực giúp ḿnh hiểu rằng bảo vệ cái đẹp là điều gian nan, cho dù không được ai thấu hiểu ḿnh cũng vẫn miệt mài theo đuổi ư tưởng, t́nh yêu của ḿnh.
 
 -Mẫu nude, phố cổ, chân dung là những phong cách vẽ được anh nhắm tới nhiều nhất nhưng mặc dù mê phố anh vẫn phải từ bỏ phố để đi khác con đường của cha, vậy tại sao anh không vẽ phố dưới một góc độ khác?
 
Câu hỏi rất hay nhưng sẽ rất khó trả lời ngắn gọn mà đúng và đủ. Với tôi vẽ cũng gần giống như việc người ta viết nhật kư, mà đă gọi là nhật kư th́ phải thật, phải có những cảm nhận, những xúc động và kỷ niệm có thật. Hồi xưa tôi vẽ phố cổ Hà Nội v́ chúng có thật, chúng vẫn c̣n nguyên như thế trước mắt ḿnh, từng góc phố, mái nhà, hàng cây...nơi chất chứa bao niềm vui nỗi khổ của ḿnh, lần nào vẽ cũng hào hứng, xao động. Từ khi Hà Nội dần dần biến mất khu phố cổ để nhường cho những căn nhà h́nh hộp, hiện đại, những khu nhà này để ở th́ rất văn minh và chất lượng sống hơn hẳn những căn nhà cổ, nhưng nó lại không c̣n có chất hội họa nữa. Tôi nghĩ ngay cả cụ Phái nếu c̣n sống đến ngày nay, chắc cụ cũng phải kết thúc không vẽ phố cổ v́ c̣n phố cổ đâu mà vẽ. Người họa sĩ mà vẽ bịa, không bắt nguồn từ sự chân thật th́ khó mà xuất hiện cảm xúc từ người vẽ đến sự xao động của người xem.
 
- Đến bây giờ nếu tự đánh giá anh cảm thấy ḿnh đă làm được ǵ và chưa làm được ǵ trong cuộc đời của một họa sĩ?
 
Tôi là người có may mắn được chứng kiến và biết nhiều chuyện về các họa sĩ tiền bối ở thế kỷ trước. Từ ngày có người bạn giới thiệu và hướng dẫn tôi làm quen với Blog và sau đó là Facebook, việc này đă giúp tôi rèn luyện cách viết bài, điều mà trước đó tôi chỉ biết vẽ thôi chứ chưa bao giờ viết. Được các bạn trên mạng đón nhận và cổ vũ nên tôi cũng đă viết được khá nhiều những câu chuyện hội họa về Bùi Xuân Phái cùng những họa sĩ cùng thời với ông. Trong năm tôi đă xuất bản được cuốn hồi kư "Bùi Xuân Phái trong mắt con trai" Dự định sang năm tôi sẽ tái bản và bổ xung thêm nhiều bài chưa sử dụng v́ năm nay thấy chưa thích hợp.
 
-Biết blog và Facebook và rồi anh cũng vẽ tranh trên iPad...
 
Tôi cũng là một đệ tử của Apple nên có sản phẩm nào mới ra đời của hăng này, tôi cũng cố gắng mua về để trải nghiệm, khám phá cùng công nghệ mới. Đấy cũng là một cái thú vui. Việc nghiên cứu, mầy ṃ để vẽ tranh bằng dụng ứng dụng Brushes để tạo ra những bức tranh có khi nó đưa ra kết quả bất ngờ làm sửng sốt cả người vẽ và người xem. Khác với lối sáng tác thông thường, vẽ tranh trên iPad đ̣i hỏi nhiều sự khéo léo, uyển chuyển của đôi bàn tay và sự nhạy cảm khi dùng màu sắc trên ứng dụng trong máy. Mặt khác, để có được bức tranh ưu nh́n, theo tôi, người sử dụng iPad để vẽ cũng nên là người có một quá tŕnh thành thạo với cây cọ, bảng vẽ truyền thống từ trước đó.
 
- Qua quá tŕnh này anh nhận ra ưu, nhược điểm của việc vẽ tranh trên iPad là ǵ?
 
Ưu điểm của iPad là nó giúp người ta có thể vẽ nếu có hứng ở mọi lúc mọi nơi, trên những chuyến bay dài hay lúc ngồi ở quán cafe. Người họa sĩ có thể dùng iPad để thể hiện ư tưởng cũng như phác thảo nhanh chóng những bức tranh mà không cần đến những vật liệu lích kích thông thường như giá vẽ, cây cọ và những hộp màu. Công nghệ của iPad với màn h́nh cảm ứng sẽ hỗ trợ rất tốt cho trí tưởng tượng của người họa sĩ trong việc sáng tác. Không chỉ các họa sĩ nên thử trải nhiệm vẽ trên iPad mà bất kỳ ai nếu có điều kiện cũng nên thử, v́ việc vẽ trên iPad khá dễ dàng, điều này có thể giúp một số người khám phá khả năng nghệ thuật tiềm ẩn của ḿnh trước nay vẫn có đó mà họ không hay biết. Mặt khác, người ta cũng cần trải nghiệm cùng iPad th́ mới cảm nhận được niềm vui, nỗi khổ của nó.
 
-Vẽ tranh trên iPad hoặc một cách tương tự nào đó dựa trên các sản phẩm công nghệ có thể thay thế cách vẽ truyền thống không?
 
iPad hay bất kỳ công nghệ máy móc nào khác cũng khó có thể thay thế giá vẽ truyền thống ở thời điểm hiện tại, v́ các tác phẩm vẽ trên iPad không có tính độc bản mà có thể in ra làm nhiều bản. Điều này có thể ảnh hưởng đến giá trị của tác phẩm. Tôi chỉ sử dụng iPad như một công cụ để phác thảo bức tranh, sau đó dựa theo phác thảo đó mà hoàn thiện ra tác phẩm theo cách vẽ truyền thống. Bởi v́ khi hoàn thành xong bức tranh làm ḿnh ưng ư, nhưng tác phẩm đó nằm trong máy, tôi thấy tiếc lắm. Không phải lúc nào có bạn đến chơi ḿnh cũng bật máy lên để chỉ cho bạn xem, c̣n chuyện in ra giấy th́ muốn in bao nhiêu cũng được, điều này là tối kỵ đối với giá trị nghệ thuật. Tuy nhiên, ưu điểm của việc vẽ bằng iPad cũng có rất nhiều mà người ta chưa tính hết được, thí dụ như dùng iPad để vẽ tranh minh họa, tranh vui, đồ họa, phát thảo, đặc biệt là ở giới thiết kế thời trang, tạo ra những mẫu mă thời trang bằng iPad th́ không có cách vẽ nào nhanh và tiện lợi cho bằng. 
 
Văn Lê - Đỗ Mỹ (thực hiện)
 
Một trong số tác phẩm của Bùi Thanh Phương được vẽ bằng iPad
 
Ḿnh đọc bài này trên tạp chí thấy BBT đă lược bỏ mất vài câu, thấy cũng cần đăng thêm vô đây và xem như tư liệu cá nhân của ḿnh vậy:
 
- Trong thời cuộc ngày nay khi càng ngày càng có nhiều người coi trọng giá trị của đồng tiền th́ điều này có ảnh hưởng như thế nào đến các nghệ sĩ? Cá nhân của anh th́ sao?
 
Tôi để ư, những bức tranh đẹp nhất của Bùi Xuân Phái lại chính là những bức inachevé (dang dở, chưa hoàn chỉnh) nó mang vẻ bất cần, muốn dừng lại cũng được, muốn vẽ tiếp cũng được. Ông Phái có thể hồn nhiên, thoải mái được như thế trên tranh vẽ của ông, có lẽ bởi thời của ông chưa có thị trường mỹ thuật, chưa có những cái giá khủng cho từng bức tranh như bây giờ. Tôi nghĩ, người họa sĩ trước khi vẽ một bức tranh mà đă tự nghĩ trước về cái giá tiền sẽ bán bức tranh đó th́ bức tranh khó mà có t́nh cảm và sự hồn nhiên được. Đương nhiên, họa sĩ giầu vẫn hơn họa sĩ nghèo và điều này chẳng có ǵ xấu, nhưng cách kiếm tiền như thế nào và sử dụng nó ra sao lại là cách dễ lộ diện nhân cách nghệ sĩ nhất. Về vấn đề nhậy cảm này, cũng không nên nói theo thông tục với kiểu "ta thắng, định thua" Thường th́ người ta vẫn thích nói hay về ḿnh. Ở đây tôi chỉ muốn nói ngắn gọn, trước nay đồng tiền mà tôi nhận được, bao giờ cũng là chính đáng với công sức của ḿnh bởi điều quan trọng nhất tôi cần là, giữ ǵn được h́nh ảnh đàng hoàng với các con và người thân của ḿnh. 
 
- Là người b́nh dị, thích gần gũi với người nghèo, gần gũi với cuộc sống, anh t́m ǵ ở cuộc sống?
 
Người ta cần phải trải nghiệm cuộc sống mới nhận ra điều mà bạn hỏi. Tôi thấy ngượng nghịu khi có những lần người ta bố trí cho tôi ở những khách sạn sang trọng, có những người phục vụ tận t́nh quá mức cần thiết. Lần nào cũng vậy, tôi thường lặng lẽ rời bỏ nơi đó, đến khu b́nh dân để ăn uống, không phải là ḿnh tiết kiệm mà là không khí b́nh dị nó dễ chịu và hợp với ḿnh. Kiểm kê lại những kỷ niệm đẹp, đáng nhớ mà ḿnh đă thu lượm được trong cuộc sống, tôi thấy tất cả đều b́nh dị và cảm động. 

HOME