Việt Nam hiện vẫn chưa có những chuyên gia giám định nghệ thuật được đào tạo chính qui hoặc có bằng cấp về lĩnh vực thẩm định tranh. Khách hàng mua tranh của các danh họa Việt Nam - nhất là tranh của họa sĩ Bùi Xuân Phái - không tránh khỏi nỗi lo bị “mắc lỡm” - mua phải đồ rởm. Điều này là một thực tế luôn thường trực trong những người mua. Vậy làm sao để có thể nhận biết được tranh thật với tranh giả?

Điều này thực sự đã trở thành một bí quyết và bí quyết đó cũng chỉ có vài yếu tố căn bản: kinh nghiệm và trực giác. Bùi Thanh Phương tâm sự: “Chỉ trong giây lát tôi có thể trả lời ngay đó là tranh thật hay tranh giả một cách khoa học và công tâm. Muốn đạt đến một trình độ xem tranh Phái đến mức như vậy bắt buộc người xem phải là người hiểu được Bùi Xuân Phái, hiểu rõ những giai đoạn sáng tác của ông, bởi mỗi giai đoạn, tác phẩm của Phái hầu như đều được ứng với trạng thái tinh thần và hoàn cảnh diễn ra trong cuộc sống của ông. Điều này cần sự cảm nhận cực kỳ tinh tế, cần phải trải qua những biến thiên của thế kỷ trước, nghĩa là phải là người sống cùng thời với ông để có được sự trải nghiệm và đồng cảm với các chủ đề mà ông đã sáng tác… Như thế mới có thể phát hiện ra được tranh thật hay giả ở những chi tiết nhỏ nhất, bất ngờ nhất!”.

Hoạ sỹ Dương Bích Liên đang ngồi làm mẫu cho Bùi Xuân Phái vẽ. (Ảnh tư liệu của gia đình hoạ sỹ Bùi Thanh Phương)

Một điểm nổi bật, dễ nhận ra nhất là Phái có một phong cách riêng rất Phái - phong cách nghệ thuật riêng biệt ấy đã góp phần làm nên sự thành công của ông mà người ta không thể bắt chước hay truyền trao.

Còn điều quan trọng nữa, Bùi Xuân Phái được đào tạo qua trường Mỹ thuật Đông Dương do các giáo sư người Pháp giảng dạy, rất nghiêm khắc và qui củ, thế nên hình họa của Bùi Xuân Phái vốn đã rất vững. Tranh ông vẽ như chơi và đầy cảm hứng, nhưng ẩn dấu dưới những nét vẽ chơi nghịch ấy là hình họa đã rất vững và thuộc. Nhìn vào tranh của Bùi Xuân Phái, người ta thấy sống động và đầy sức thuyết phục, cho dù có nhiều khi, ông đã vẽ ra những bức họa trong cơn say.

Cũng nên nhắc lại rằng họa sĩ đã mất cách nay 20 năm (1988), do đó số tranh mà người ta thấy hầu như được họa sĩ sáng tác từ nhiều chục năm về trước nên ở mỗi bức tranh đều nhuốm màu thời gian, vết tích của năm tháng...

Điều kiện quan trọng nữa mà người mua (nếu bức tranh có giá trị lớn) luôn muốn biết là đời sống của bức tranh từ khi nó được sinh ra: nó đã từng ở với ai? do đâu mà người sở hữu bức tranh đó có? tư cách người sở hữu như thế nào? Giới sưu tập chuyên nghiệp ở Việt Nam hiện nay nếu nghe nói ai đó đang có một tác phẩm của danh họa nào đó, họ chỉ cần biết ai đang sở hữu bức tranh, họ sẽ có phản ứng ngay là có cần quan tâm hay là không! Điều này cho thấy người sở hữu bức tranh có giá trị thì bao giờ tư cách người đó cũng đi kèm theo.

Chung cuộc, làm người thẩm định tranh của Phái đòi hỏi có cả tính khoa học, hệ thống, hơn nữa, cũng phải là một họa sĩ , tự tin, trung thực và trên hết mọi điều đó là tình yêu dành cho họa sĩ Bùi Xuân Phái.

“Sau khi Bùi Xuân Phái mất, tôi đã không thể nhớ hết được đã bao lần phải chứng kiến, phải xem những bức tranh giả,và tiếp chuyện những nạn nhân của tụi “họa tặc”. Phần nhiều những khách hàng nếu mua những tranh có giá tiền khá lớn họ thường đem đến gặp tôi để check. Tôi luôn theo một nguyên tắc có thể nói là sắt đá là nói sự thật. Nếu bức tranh đó là của giả thì của bất kỳ ai đã bán bức đó, tôi cũng sẽ không khoan nhượng. Khi tôi khẳng định đó là tranh thật hay tranh giả thì trong mọi trường hợp tôi đã tự nguyện nhận lãnh trách nhiệm về điều mình đã nói mà hoàn toàn không thu lợi gì cho mình dù chỉ một  xu  vì tôi coi đó là bổn phận và trách nhiệm mỗi khi có những yêu cầu cần được giải đáp về tranh của Bùi Xuân Phái. Số các vị khách đã có nhu cầu “check” tranh khoảng trên 50 người, Việt, Tây, Hàn, Nhật, Mỹ....”.

Bức Trước giờ biểu diễn (bản gốc,bức này hiện đang ở BTMTVN)	Bức chèo giả,bức này đã được Sotheby's bán với giá :124,216 USD.

Bức Trần Thịnh thật của Bùi Xuân Phái... (ảnh: DL)	... và bức Trần Thịnh giả được nhái lại,được bán với giá :77.996USD

Bùi Thanh Phương viết rất chi tiết trên blog cá nhân của anh: “Bạn có biết bí quyết nào đã giúp tôi phân biệt được đâu là cái dây thừng và đâu là con rắn không? Ngoài những kinh nghiệm mà tôi đã nói còn có kinh nghiệm khác, tưởng như rất nhỏ nhưng bằng cách đó thôi cũng đủ biết đó là tranh thật hay đó là tranh giả mà chưa cần phải nhìn vào bức tranh. Đó là hãy nhìn mặt sau của bức tranh. Có thể bạn chưa biết, nhưng mặt sau của những bức tranh Bùi Xuân Phái cũng có tiếng nói, cũng có ngôn ngữ của nó đấy!”.

Theo Bùi Thanh Phương, thị trường hội họa Việt Nam trong 10 năm (từ 1990 đến 2000) có hẳn một thế giới ngầm, có tổ chức và liên kết giữa các nhóm người Việt và người ngoại quốc để làm và tiêu thụ tranh giả của các danh họa Việt Nam ở nước ngoài, cụ thể là ở Hồng Kông, Hàn Quốc, Singapore... và tranh giả của Bùi Xuân Phái cũng đã len lỏi được cả vào nhà bán đấu giá danh tiếng hàng đầu thế giới Christie’s và Sotheby"s. Câu hỏi được đặt ra là, giới chức có trách nhiệm ở Việt Nam có biết không và phản ứng của họ như thế nào trước tệ trạng này?

“Tranh giả của các danh họa VN không phải tự nhiên từ trên trời rơi xuống. Nó phải có người vẽ. Vậy ai là người vẽ? Điều này quá đơn giản nếu nhà chức trách muốn truy tìm! Vào một gallery có bức tranh giả nhà chức trách chỉ cần nghiêm nét mặt với giọng nói to hơn một chút: "Ai đã gửi bán bức này?; hoặc "đã mua bức này của ai?” thì tôi đảm bảo là trong một buổi chiều sẽ túm được hàng tá họa tặc. Nhưng vấn đề là, hình như ở VN, pháp luật chỉ (hoặc sẽ) được thực thi khi có ai đó đâm đơn khiếu kiện. Về phía những người sau khi biết mình bị mắc lỡm mua phải của giả thường cố gắng trở lại thương lượng với người đã bán thứ hàng giả đó và cả người bán cũng muốn yên chuyện nên giải quyết nhanh gọn theo cách của họ. Tôi chưa thấy có trường hợp nào liên quan tới tranh giả của các maitre mà chính quyền phải ra tay xử lý!”.

Thường nếu được hỏi thì tôi sẽ có trách nhiệm phải trả lời. Và tôi ý thức rõ trách nhiệm của mình: nếu mình nói sai hoặc kết luận không đúng, bảo tranh thật là tranh giả, thì người sở hữu bức tranh thật đó có quyền đến trước cửa nhà mà ném gạch đá vào nhà mình. Nhưng bạn biết đấy, và tôi cũng ngạc nhiên có phần hơi thất vọng một chút là chẳng thấy có phản ứng nào từ phía những người có những bức tranh giả mà khách đã đem trả lại cho họ vì đã tin vào điều tôi khẳng định. Tôi sẽ rất vui nếu được gặp mặt trực tiếp với các tác giả những bức tranh giả ấy. Tôi sẽ có dịp phân tích cho họ hiểu là họ đã vụng về và kém cỏi như thế nào. Một lần nữa tôi muốn khảng định rằng: Tranh Bùi Xuân Phái không làm giả được và càng ngày tranh ông càng lên giá là chính bởi điều đó. Tôi nghĩ những ai yêu Phái và hiểu nghệ thuật của Phái cũng sẽ đồng ý với ý kiến này!

Vụ việc Sotheby"s rao bán 5 bức tranh của Bùi Xuân Phái (4 trong 5 bức nói trên là giả) đã được Bùi Thanh Phương “bóc mẽ” và phản ứng ngay sau đó bằng một email gửi đến Sotheby’s. Phương đã phân tích khá tỷ mỉ và chi tiết về những bức tranh giả mà anh nhận biết được. Sotheby"s đã gỡ 5 bức tranh ra khỏi catalogue sau khi nhận được thư với những lời khuyến cáo có 4 bức tranh giả, nhưng Sotheby’s vẫn có khách hàng mua những bức tranh giả đó. Theo ông Trần Hậu Tuấn thì nó được mô phỏng một cách thô vụng. Điều này cho thấy, thiên hạ cũng có những người nhắm mắt bỏ tiền ra không cần tìm hiểu kỹ là thật hay giả, chịu mua đắt chỉ vì cái tên của tác giả mà thôi!

Phương đã có quyết định khởi kiện Sotheby’s, nhưng anh nhận định: “Có người thạo tin cho hay rằng, nguyên tắc của Sotheby"s là, người gửi bán và người mua tự tìm hiểu và tự chịu trách nhiệm về mặt hàng gửi bán và mua (?). Họ thường ghi chú: "Người mua tự tìm hiểu lý lịch tranh. Công ty không chịu trách nhiệm". Nếu đúng như vậy, thì ý định kiện Sotheby"s bán nhiều tranh giả mạo của các danh họa Việt Nam, thì hầu như người kiện sẽ thua ngay từ đầu. Sotheby"s thừa thông minh và kinh nghiệm để chống đỡ những phản ứng nếu có!”.

Cũng trên blog cá nhân của anh, Bùi Thanh Phương đã phân tích khá chi tiết về những đặc điểm của các bức tranh giả: Bức Chèo giả 1, bột màu trên giấy báo, sau cuộc đấu giá, đã bán được 19.311USD (đây là số tiền kỷ lục cho 1 bức bức tranh vẽ trên giấy báo của một họa sĩ VN, rất tiếc đó lại là bức tranh giả mạo tác giả). Bức này người vẽ (giả) đã không sao chép theo một bức nào của Bùi Xuân Phái mà tự chế tác và mô phỏng theo một vài kiểu dáng của một vài bức tranh Chèo của danh họa. Sai lầm cơ bản của người vẽ không hiểu rằng, đặc trưng trong tranh Bùi Xuân Phái là khái quát cao, ông không cần mô tả những chi tiết lặt vặt. Trong tranh Chèo của ông có nhiều bức ông không mô tả mắt mũi miệng, vì thế, nhiều bức mang vẻ cô hồn, liêu trai. Trong bức này lại có cả dây điện chăng ngang để treo móc quần áo!!! Thời Bùi Xuân Phái, đề tài Chèo của ông không được giới chính thống thừa nhận cũng chính vì vẻ cô hồn và thoáng chút đượm buồn của nó. Chưa bao giờ ông được trưng bày bức Chèo nào nơi triển lãm. Chúng đều bị loại ngay từ đầu. Mãi đến năm 1984, trong cuộc triển lãm cá nhân lần đầu và cũng là lần cuối của Bùi Xuân Phái, tranh Chèo của ông mới ra mắt công chúng.

Bức Trước giờ biểu diễn là một trong những bức Chèo xuất sắc nhất của Bùi Xuân Phái. Bức này được bày lần đầu tiên tại triển lãm cá nhân của Bùi Xuân Phái. Vì quá đẹp nên Hội Mỹ thuật muốn lưu giữ trong bộ sưu tập của Hội với hình thức... gần như là trưng thu. Do bởi ngày đó họa sĩ vẫn còn nghèo khó, và được Hội giúp đỡ đáng kể để tổ chức triển lãm cá nhân lần đầu tiên, nên khi đại diện của Hội (có làm việc với tôi) nói rõ ý định là Hội dự định có một bộ sưu tập hội họa. Tất nhiên, Hội Mỹ thuật ngày đó đâu có kinh phí cho việc đi mua tranh nên người đại diện đã yêu cầu được "lại quả" bằng 2 bức Chèo đẹp nhất được bày trong triển lãm Bùi Xuân Phái năm 1984. Sau này, tôi được biết, Hội Mỹ thuật đã chuyển giao 2 bức Chèo đó cho Bảo tàng Mỹ thuật VN trưng bày cho công chúng thưởng lãm. Bức Trước giờ biểu diễn hiện đang ở Bảo tàng Mỹ thuật.

Với kiểu sao chép nhìn qua những ấn bản từng được in trên sách báo, giới làm tranh giả đã liều lĩnh một cách dại dột: sao chép lại bức này bằng chất liệu...sơn mài! Bạn xem bức tranh giả dưới đây với tiêu đề họ tự đặt là Cheo actors : Bức chèo giả này Sotheby"s đã bán trót lọt cho khách mua vào ngày 8 tháng 4 năm 2008 với giá cao ngất ngưởng là 124.214 USD. Đây có lẽ là cái giá kỷ lục cho một bức tranh chép lại đối với giới làm tranh giả ở VN.

“Điều mà hội hoạ Việt Nam đang phải đối mặt, cũng giống như nạn mua gian bán lận ở khu vực này, là tình trạng làm giả tranh. Tranh giả không còn giới hạn trong phạm vi tác phẩm của các bậc thầy mà cả với tranh đương đại của các hoạ sỹ có tranh bán được. Điều này đặc biệt nghiêm trọng tại Việt Nam. Tranh giả, và tranh do chính các hoạ sỹ tự lặp lại mình (reproduce) đã xuất hiện không ít trong các phiên đấu giá. Và tình hình này không có dấu hiệu nào cho ai ngây thơ mà tin rằng, chỉ nhờ vào các phương tiện truyền thông lên án mà nó tự kết thúc!”.

Thực trạng trên đã buộc Bùi Thanh Phương trở thành “người thẩm định tranh Phái… bất đắc dĩ"! Đó không chỉ bởi tình yêu, sự kính trọng người cha danh hoạ, mà đó còn là trách nhiệm của những hoạ sỹ tự mình bảo vệ mình!

Di Linh (Vietimes)

 

TIN LIÊN QUAN
	Việt Nam chưa biết “làm giá” cho các hoạ sỹ!