Đối với những danh hoạ nổi tiếng như Bùi Xuân Phái, những đóng góp của ông không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi một cá nhân, mà đó còn là sự rạng danh cho cả một nền nghệ thuật quốc gia và vị thế đất nước trên quốc tế. Những con người như thế, xã hội cần có một sự trân trọng bảo tồn, vì đó thực sự là một tài sản vô giá của xã hội. Thế nhưng, chúng ta vẫn chưa làm được điều đó. Toàn bộ những nỗ lực của cá nhân anh và gia đình trong việc lưu giữ và hệ thống hoá những tư liệu về cụ, là một điều may mắn và hiếm người làm được điều đó. Đó là một quá trình không dễ?

Hiểu, thuộc, và đánh giá đúng mức về nghệ thuật của Bùi Xuân Phái, theo tôi, hầu như chỉ ở những người họa sĩ, những nhà sưu tập và bạn hữu cùng thời với cụ Phái. Lớp người này, ngày nay đã thưa vắng đi rất nhiều, ở vào cỡ tuổi như tôi (U50), cũng đã có thể bị xếp hàng cuối cùng, nghĩa là người "trẻ" nhất, hiểu và thuộc được tranh cụ Phái. Điều này với tôi thực sự là mối lo ngại.

Hoạ sỹ Bùi Thanh Phương trong một triển lãm tranh Bùi Xuân Phái tại Hàn Quốc. (ảnh: tác giả cung cấp)

Cũng là một bức tranh vẽ phố cổ Hà Nội của Phái, nhưng trong cảm nhận của thế hệ chúng tôi, đầy xúc động, vì nó dội về bao kỷ niệm của một thời đã mất. Ở mỗi bức tranh phố của ông, chúng được họa sĩ miêu tả từ nguyên mẫu phố cổ Hà Nội khi nó vẫn còn nguyên và lặng lẽ.

Thế hệ trẻ ngày nay, xem tranh phố của Phái như xem câu chuyện cổ tích về một Hà Nội xa xưa, mơ hồ và cũ kỹ, như thể có một thành phố đã biến mất trong cơn lốc xây cất. Hẳn nhiên họ cũng rất thích tranh phố Phái, nhưng cảm nhận của họ đã khác với thế hệ chúng tôi. Đó là tôi nói đối tượng trong nước, gần gũi với người và cảnh đã được nhà danh họa thể hiện qua mỗi tác phẩm, mà còn hạn chế với cái nhìn về hội họa của Phái, huống hồ người nước ngoài.

Bạn cũng biết là, muốn hiểu về một họa sĩ, nếu chỉ xem một hoặc hai tác phẩm của họ, cho dù đó là tác phẩm xuất sắc nhất, cũng không đủ sức thuyết phục. Nó chỉ thực sự có ý nghĩa trong một chuỗi tác phẩm, một bề dầy trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của anh ta thì mới có thể có những đánh giá đúng mức. Từ suy nghĩ trên, Trần Hậu Tuấn và tôi, trong nhiều năm đã thu thập dữ liệu, hệ thống hóa những chủ đề đã sáng tác của Bùi Xuân Phái, xuất bản tới 10 cuốn sách về Bùi Xuân Phái, mà vẫn thấy chưa nói được nhiều, được hết.

Chúng tôi nhận thấy điều kỳ lạ và thú vị khi làm sách về Bùi Xuân Phái là, cứ cuốn sách sau lại hay hơn, hào hứng hơn cuốn sách trước và bỗng nhiên nhận thấy khó mà có thể khai thác hết phần chìm của tảng băng sự nghiệp Bùi Xuân Phái, cho dù từ nhiều năm nay, Trần Hậu Tuấn đã cho người đi khắp thế giới, thu thập tin tức và mua những tác phẩm của Bùi Xuân Phái đem về Việt Nam.

Mỹ thuật Việt Nam nói riêng và xã hội nói chung, dường như chưa có được sự trân trọng cần thiết và chưa có những đánh giá đúng đắn về tài năng và đóng góp lớn lao của những tài năng như thế, bởi dường như, sự thẩm định về nghệ thuật của người nước ngoài và "sự đối xử" của họ đối với những danh hoạ Việt Nam luôn cao hơn dân mình. Đó là do trình độ thẩm định hội hoạ có sự chênh lệch?

Đối với giới Mỹ thuật Việt Nam nói riêng, thì Bùi Xuân Phái là tấm gương sáng về lao động nghệ thuật. Mọi người trong giới, hết thẩy đều quí mến ông, bởi tính chân thành và độc lập suy nghĩ trong sáng tác và nhất là phẩm chất khiêm nhường, ông luôn cổ vũ lòng say mê và cái mới trong nghệ thuật cho các đồng nghiệp.

Bùi Thanh Phương bên người cha tài hoa. Ảnh: tác giả cung cấp

Có khi tôi cứ nghĩ, thời của ông, các họa sĩ sáng tác hồn nhiên trong sự bình lặng và sức sáng tác được câu thúc cả bằng tình yêu lẫn sự túng bấn. Các ông sáng tác nhiều và đẹp nhưng không hề bị các phương tiện media gây sức ép. Cứ hình dung, nếu thời này Bùi Xuân Phái mới xuất hiện, với độ tuổi 30 hay 40 thì chưa chắc nền mỹ thuật nước nhà đã có một Bùi Xuân Phái tài danh như thế.

Tôi không nghĩ rằng người nước ngoài đã có sự thẩm định nghệ thuật đối với các danh họa cao hơn người trong nước. Người nước ngoài, nhưng mà là người nước nào mới là vấn đề đáng quan tâm. Theo tôi, khu vực Châu Âu và Bắc Âu là những đối tượng tuyệt vời khi xem tranh và cảm nhận hội họa, rất bon goût. Còn người nước ngoài, nghiên cứu và viết các bài về mỹ thuật Việt Nam, nói chung chỉ đưa ra một cái nhìn về khuôn mặt mỹ thuật người Việt với góc nhìn nghiêng. Họ cũng có vẻ khoái "nổ" chữ là chính. Thoáng nghe có vẻ hay đấy, nhưng cũng không thấy phát hiện được điều gì mới và cũng không phải là luôn đúng.

Một thực tế, các tác phẩm hội hoạ sau khi cụ mất đi xuất hiện nhiều hơn khi cụ còn sống. Vấn đề ăn cắp thương hiệu đó, ngoài động cơ kiếm tìm lợi nhuận, đặt ra một vấn đề, đó là nhân cách và tài năng của các hoạ sỹ Việt Nam. Rất nhiều hoạ sỹ Việt Nam có tài, nhưng tài năng của họ chỉ được thừa nhận ở ngoài nước. Đó là một sự thiệt thòi rất lớn cho cá nhân họ và cho chính đất nước, bởi như thế, hội hoạ Việt Nam so với mặt bằng chung của hội hoạ thế giới, sẽ mãi bị mờ nhạt. Và công chúng VN sẽ rất ít cơ hội để tiếp cận với hội hoạ?

Đó là câu hài hước của một người nước ngoài, khi nói về tình trạng chung của các danh họa sau khi chết: "Khi còn sống, ông vẽ đã nhiều, nhưng sau khi ông chết, ông còn vẽ nhiều hơn, và cả những người bạn thân của ông cũng xuất hiện nhiều hơn".

Lấy thí dụ như tranh của Vincent VanGogh, sau khi ông chết đến nay, người ta chép lại tranh của họa sĩ này mỗi ngày trên khắp thế giới, như thế, rõ ràng sau khi Van Gogh chết, tranh của ông được "vẽ nhiều hơn". Nhưng những bức tranh chép đó chẳng hề làm phương hại gì tới tranh thật của Van Gogh, nó vẫn giữ nguyên giá trị, không những thế, còn giá trị hơn.

Còn nói về tranh chép của họa sĩ Bùi Xuân Phái, hành trình tiêu thụ cho những bức tranh giả, tranh chép này bây giờ có xu hướng tìm đến các gallery hay các sàn bán đấu giá ở nước ngoài, nơi khả dĩ có thể lường gạt được những người không am tường, nơi không có sự kiểm chứng của người mộ điệu trong nước.

Nếu tranh của danh họa Việt Nam mà bày bán ở gallery nào đó cho khách vãng lai, thì người ta sẽ nghĩ ngay đó là tranh chép mà không cần quan tâm nhiều. Bởi vì mấy vị chủ gallery đó sẽ rất khó có thể thuyết phục được lòng tin của khách bỏ ra cả chục ngàn USD để mua (trong khi mình đang vật vã đi thuê cửa hàng để kinh doanh thì vốn liếng đâu mà bỏ ra vài chục ngàn đô để đem về cửa hàng một hai tấm tranh của danh họa ?).

Giờ đây, tranh của các danh họa Việt Nam thường nằm trong tay các đại gia sưu tập chuyên nghiệp và cũng chỉ có các đại gia sưu tập chuyên nghiệp nước ngoài mới có khả năng nói chuyện giao dịch mua bán được với họ. Tôi chưa thấy ai đang lưu giữ tranh nguyên gốc của Bùi Xuân Phái mà lại tỏ ra lo lắng vì tệ nạn tranh giả cả, bởi vì tranh của Bùi Xuân Phái mộc mạc, chân tình, bình dị như thế thôi nhưng nó kỳ diệu ở chỗ người ta không làm giả được. Minh chứng là càng ngày tranh của ông càng lên giá, nếu làm giả được, và người ta không phân biệt được đâu là thật, đâu là giả, thì chắc chắn các tác phẩm của ông đã bị lạm phát rồi.

Người ta hay nói đến một điều, đó là khi những tên tuổi của những cây đại thụ quá lớn, cái bóng của nó bao trùm rất rộng và rất ít thế hệ sau có thể vượt qua được cái bóng vĩ đại ấy. Cá nhân anh nhận thấy điều đó như thế nào, khi anh là thế hệ sau bước tiếp trên con đường của cha mình?

Nói như vậy là cách nói dễ nhất của người hoài nghi muốn nhận định điều gì đó, người ta cũng hay nói như thế và khoái chí khi biết là sẽ hạ gục người nghe nếu đó là đối tượng bị ám chỉ. Với họa sĩ Bùi Xuân Phái, ông là người cha của tôi, nhưng trong nghệ thuật, ông vẫn là một người khác.

Bên cạnh niềm tự hào có người cha là Bùi Xuân Phái, nhưng cũng có nhiều khi tôi phải hứng chịu những tổn thương chỉ vì người cha đó lại quá nổi tiếng trong thiên hạ, khi mà mình cũng lại là người con nối nghiệp cha. Không có cơ sở nào để hy vọng là tôi sẽ vượt qua được cha, và tôi cũng không mong như thế.

Nhưng trong nghệ thuật mỗi người có một cõi riêng, không nên so sánh, vả lại, thời đại nào, nghệ thuật nấy. Ông Phái đã khép lại trang nghệ thuật của ông một cách vẻ vang. Còn thế hệ của tôi, vẫn đang đi trên con đường dài và cũng đang ở trong quá trình tích lũy tác phẩm. Tôi có niềm tin và tình yêu của riêng tôi để làm việc mỗi ngày…

Di Linh (Vietimes)

Bài 2: Người thẩm định tranh Phái bất đắc dĩ!